ABD Başkanı Donald Trump, Hürmüz Boğazı'nda ABD'nin kontrolü devralacağını açıklayarak, İran'ı varılan anlaşmayı ihlal etmekle suçladı. Beyaz Saray'da düzenlenen bir basın toplantısında konuşan Trump, 'Artık Hürmüz Boğazı'nı biz kontrol edeceğiz. İran anlaşmayı bozdu, dolayısıyla biz de bu stratejik su yolunun güvenliğini sağlamak için gerekli adımları atacağız' ifadelerini kullandı. Bu açıklama, bölgedeki gerginliğin daha da tırmanmasına yol açarken, uluslararası toplumda endişe yarattı.
Gelişmenin arka planı
Trump'ın bu çıkışı, ABD ile İran arasında süregelen nükleer anlaşma krizinin bir parçası olarak değerlendiriliyor. ABD, 2018 yılında tek taraflı olarak Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (KOEP) çekilmiş ve İran'a yönelik yaptırımları yeniden uygulamaya başlamıştı. İran ise anlaşmanın diğer taraflarının yaptırımları hafifletme yükümlülüğünü yerine getirmediğini savunarak, uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırmıştı. Son olarak İran'ın, uluslararası izin verilen sınırın üzerinde uranyum zenginleştirmeye başladığı haberleri, Washington'da alarm zillerinin çalmasına neden oldu. Trump yönetimi, bu adımı 'anlaşmanın ihlali' olarak nitelendirirken, Tahran yönetimi ise kendilerine düşen yükümlülükleri abartılı bulduklarını ifade etti.
Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin yaklaşık %30'unun geçtiği stratejik bir su yolu. İran, bu boğazın kontrolünü elinde bulunduran ülkelerden biri olarak, daha önce de benzer tehditlerde bulunmuştu. 2019 yılında meydana gelen petrol tankeri saldırıları ve ABD insansız hava aracının düşürülmesi gibi olaylar, bölgedeki tansiyonun yüksek olduğunu gösteriyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Trump'ın Hürmüz Boğazı'nı 'devralma' söylemi, bölgesel güçler ve küresel enerji piyasaları üzerinde önemli etkiler doğurabilir. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn gibi Körfez ülkeleri, ABD'nin boğazda daha aktif bir rol üstlenmesini memnuniyetle karşılarken, İran bu durumu 'işgal girişimi' olarak yorumlayabilir. Çin ve Hindistan gibi enerji ithalatçısı ülkeler ise, olası bir deniz trafiği aksamasından endişe duyuyor.
Petrol fiyatları, Trump'ın açıklamasının ardından kısa süreli bir yükseliş yaşadı. Ancak piyasa analistleri, ABD'nin boğazda tam kontrol sağlamasının teknik olarak zor olduğunu ve uluslararası hukuka aykırı olabileceğini belirtiyor. ABD'nin bölgedeki askeri varlığı zaten yoğun olmasına rağmen, tam kontrol iddiası yeni bir askeri angajmanı beraberinde getirebilir. NATO müttefikleri ise bu tür bir adımın ittifak içinde ayrışmaya yol açabileceği uyarısında bulunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının büyük bir kısmını ithal eden bir ülke olarak Hürmüz Boğazı'ndaki olası bir krizden doğrudan etkilenebilir. Petrol fiyatlarındaki artış, Türkiye'nin cari açığını ve enflasyonunu olumsuz yönde etkileyebilir. Ayrıca Türkiye, bölgede dengeli bir dış politika izlemeye çalışırken, ABD-İran arasındaki bu tür bir gerilim Türkiye'yi zor bir konuma sokabilir. Türkiye'nin İran'la sınır komşusu olması ve iki ülke arasındaki ticari ilişkiler, Ankara'nın bu gelişmeyi yakından takip etmesini gerektiriyor. Öte yandan Türkiye, Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Türk Boğazları'nda egemenlik haklarına sahip olması nedeniyle, benzer bir kontrol rejiminin başka bir boğazda uygulanması konusunda hassas olabilir.
