ABD Başkanı Donald Trump, stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı'nın tamamen Amerikan kontrolüne geçmesi gerektiğini dile getirdi. Ancak bu açıklama, Pentagon ve bölgesel müttefikler için ciddi askeri ve siyasi zorluklar anlamına geliyor. Boğaz, İran ve Umman arasında yer alan ve dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birine ev sahipliği yapan dar bir su yoludur. Trump yönetimi daha önce İran'a karşı yaptırım ve askeri baskı politikası izlerken, boğazın doğrudan kontrolü fikri ilk kez bu kadar yüksek sesle ifade ediliyor.
Arka plan: Stratejik bir su yolunun jeopolitiği
Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'ni Umman Denizi ve Hint Okyanusu'na bağlayan yaklaşık 33 kilometre genişliğindeki bir geçittir. Dünya petrol arzının yaklaşık yüzde 20'si buradan tankerlerle taşınır. Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar gibi büyük petrol ihracatçıları için hayati bir nakliye rotasıdır. İran, yıllardır boğazın kontrolünü jeopolitik bir koz olarak kullanmış, tehditler ve tatbikatlarla bölgedeki deniz trafiğini etkileyebileceğini göstermiştir. ABD Donanması, Beşinci Filo aracılığıyla bölgede sürekli varlık göstermekte ve uluslararası suların serbest geçişini garanti altına almaya çalışmaktadır. Trump'ın 'tam kontrol' söylemi, mevcut caydırıcılık politikasından çok daha ileri bir adım anlamına geliyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Riskler ve denklemler
ABD'nin Hürmüz Boğazı'nı tam kontrol etmesi, uluslararası hukuk açısından ciddi sorunlar yaratır. Boğaz, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) kapsamında transit geçiş rejimine tabidir. Tek taraflı kontrol, İran başta olmak üzere bölge ülkeleriyle askeri bir çatışma riskini artırır. İran, boğazı kapatmakla veya mayınlama yapmakla tehdit edebilir; bu da küresel petrol fiyatlarında ani yükselişe ve tedarik zincirinde aksamalara yol açar. Çin ve Hindistan gibi enerji ithalatçıları da bu durumdan doğrudan etkilenir. Ayrıca Suudi Arabistan ve BAE gibi ABD müttefiki ülkeler, tam kontrolün kendi egemenliklerini zedeleyeceğini ve bölgesel istikrarı bozacağını düşünebilir. NATO müttefikleri de böyle bir girişimin uluslararası hukuka aykırı olduğunu vurgulayabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı'nın kontrolü tartışması, Türkiye'yi doğrudan ilgilendirmese de enerji güvenliği ve deniz ticareti boyutlarıyla kayda değerdir. Türkiye, petrol ve doğalgaz ithalatının önemli bir kısmını Basra Körfezi ülkelerinden yapmaktadır. Olası bir kriz, enerji fiyatlarını artırarak Türkiye'nin cari açığına baskı yapar. Ayrıca Montrö Sözleşmesi ile Türk Boğazları'ndaki egemenlik haklarını koruyan Ankara, boğazların statüsüne yönelik tek taraflı müdahalelere karşı hassastır. Bu nedenle Türkiye, uluslararası hukuka dayalı bir denge politikasını destekleyecek ve bölgesel istikrarın korunmasından yana tavır alacaktır.
