ABD Başkanı Donald Trump'ın dün yaptığı ve küresel enerji piyasalarını sarsan Hürmüz Boğazı geçiş ücreti planı, 24 saat bile sürmeden rafa kalkmış durumda. Trump, Salı günü yaptığı açıklamada, Ortadoğu'nun bu kritik su yolundan geçen ticari gemilere yüzde 20 oranında bir geçiş ücreti getirme önerisini geri çektiğini duyurdu ve bunun yerine Körfez Arap ülkeleriyle ticaret ve yatırım anlaşmalarına yöneleceğini belirtti. Başkanlık makamından yapılan yazılı açıklamada, bu kararın gerekçesi olarak küresel deniz ticaretinin aksamasını önleme ve bölge ülkeleriyle ekonomik iş birliğini güçlendirme
ihtiyacı gösterildi. Trump yönetimi, özellikle Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri başta olmak üzere Körfez ülkeleriyle yeni ticaret köprüleri kurmayı hedefliyor.
Planın Perde Arkası ve Borsadaki Yankıları
Trump'ın Pazartesi günü ortaya attığı yüzde 20'lik geçiş ücreti fikri, aslında bölgedeki deniz güvenliğini sağlama ve ABD donanmasının Hürmüz Boğazı'ndaki varlığını finanse etme amacı taşıyordu. Ancak bu öneri, ham petrol ve sıvılaştırılmış doğalgaz sevkiyatının yaklaşık üçte birinin geçtiği bu dar su yolunda maliyetleri ciddi şekilde artıracaktı. Küresel enerji piyasaları, 2019'da İran'ın tankerlere el koyması ve 2023'te İsrail-Hamas savaşı sonrası tırmanan gerilimlerle zaten kırılgan bir haldeyken, bu yeni vergi hamlesi petrol fiyatlarının varil başına 85 doların üzerine fırlamasına neden olmuştu. Enerji analistleri, böyle bir ücretin uygulanması halinde küresel navlun maliyetlerinin yüzde 15-20 artacağını ve bunun da enflasyonist baskıları körükleyeceğini hesaplamıştı. Trump yönetiminin bu kadar hızlı geri adım atmasında, iş dünyasından ve Cumhuriyetçi Parti içinden gelen yoğun tepkilerin etkili olduğu belirtiliyor. Özellikle büyük petrol şirketlerinin ve nakliye devlerinin Washington'daki lobi faaliyetleri, Beyaz Saray'ın rotasını değiştirmesinde belirleyici oldu.
Bölgesel ve Küresel Boyutu: İran ve Çin Faktörü
Hürmüz Boğazı, İran'ın batı kıyıları ile Umman arasında uzanan stratejik bir geçit. Dünya ham petrolünün yüzde 20'sinden fazlası buradan taşınıyor. Trump'ın geçiş ücreti planı, aynı zamanda bölge ülkeleriyle ABD arasındaki hassas dengeleri de tehdit ediyordu. Suudi Arabistan ve BAE, geçiş ücretinin kendilerine ek mali yük getireceğini ve ABD ile ticari ilişkilerini zedeleyeceğini ima etmişti. Öte yandan İran, Tahran'ın iddiasına göre kendi egemenlik alanında olan bir su yolunda ABD'nin tek taraflı ücret talep etmesine şiddetle karşı çıkmıştı. Analistler, Trump'ın bu çıkışını aslında İran'ı uluslararası toplumda yalnızlaştırma ve Tahran'ın boğazı kapatma tehditlerini etkisiz hale getirme stratejisinin bir parçası olarak yorumluyor. Ancak planın ani bir şekilde rafa kalkması, ABD'nin bölgedeki müttefikleri nezdinde güvenilirliğini sorgulatabilir. Çin ise bu gelişmeyi dikkatle izliyor; Pekin, enerji ithalatının önemli bir kısmını bu boğazdan yapıyor ve herhangi bir tıkanıklık Çin ekonomisine doğrudan darbe vuracaktır. Trump'ın geri adım atması, Çin yönetiminde bir nebze olsun rahatlama yaratmış gibi görünüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının yaklaşık yüzde 70'ini ithal eden bir ülke olarak Hürmüz Boğazı'ndaki herhangi bir tıkanıklıktan veya maliyet artışından doğrudan etkilenir. Trump'ın geçiş ücreti planının iptali, en azından kısa vadede petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki ani yükseliş riskini ortadan kaldırarak Türkiye'nin cari açığı ve enflasyonu üzerindeki baskıyı hafifletmiştir. Ancak ABD'nin bölge politikalarındaki bu tür ani ve öngörülemez hamleleri, Türkiye gibi enerji koridorlarında stratejik konuma sahip ülkeler için uzun vadeli planlamayı zorlaştırmaktadır. Türkiye, bir yandan İran'la enerji iş birliğini dengelerken diğer yandan Körfez ülkeleriyle ticari ilişkilerini derinleştirme çabasındadır. Washington'daki bu kararsızlık, Ankara'nın bölgesel enerji merkezi olma vizyonunda daha bağımsız ve alternatif rotalara yönelmesini hızlandırabilir.
