ABD Başkanı Donald Trump, stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı'ndan geçen tüm yük gemilerinden yüzde 20 oranında geçiş ücreti alınmasını öngören bir planı kamuoyuna duyurdu. Ancak bu plan, yönetimin kendi uzmanları tarafından daha önce uluslararası hukuka aykırı olarak nitelendirilmişti. Uygulanması halinde küresel enerji ticaretinde ve deniz taşımacılığında ciddi aksamalara yol açması beklenen girişim, özellikle petrol ve doğalgaz sevkiyatının yoğun olduğu bu su yolunda yeni bir gerginlik kaynağı oluşturma potansiyeli taşıyor.
Planın Arka Planı ve Uygulanabilirliği
Trump yönetimi, Hürmüz Boğazı'nın jeopolitik önemini vurgulayarak buradan geçen ticari gemilere yüzde 20 oranında bir geçiş ücreti getirilmesini önerdi. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, bu adımın ABD'nin bölgedeki deniz güvenliğini sağlama maliyetlerini karşılamaya yardımcı olacağı belirtildi. Ancak ABD Dışişleri Bakanlığı ve Deniz Kuvvetleri'nin hukuk danışmanları, daha önce hazırladıkları raporlarda, bu tür bir geçiş ücretinin 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne (UNCLOS) aykırı olduğunu savunmuştu. Sözleşmeye göre, uluslararası boğazlarda transit geçiş serbestisi esastır ve kıyı devletleri bu geçişi engelleyici veya mali külfet getirici uygulamalardan kaçınmakla yükümlüdür. ABD, UNCLOS'a taraf olmasa da sözleşmenin birçok hükmünü teamül hukuku olarak kabul etmektedir. Dolayısıyla plan, Washington'ın kendi geleneksel pozisyonuyla da çelişmektedir.
Uzmanlar, böyle bir ücretin fiilen uygulanmasının son derece zor olduğunu belirtiyor. Hürmüz Boğazı, Umman ve İran'ın karasuları arasında kalan uluslararası bir su yoludur. ABD'nin tek taraflı olarak burada geçiş ücreti toplaması, hukuki ve pratik engellerle karşılaşacaktır. Ayrıca, bölgedeki diğer aktörlerin, özellikle İran'ın, böyle bir girişime sert tepki göstermesi bekleniyor. İran daha önce boğazı kapatma tehdidinde bulunmuş, ancak uluslararası baskılar nedeniyle geri adım atmıştı.
Küresel Enerji Ticareti ve Deniz Güvenliğine Etkileri
Hürmüz Boğazı, dünya petrolünün yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği kritik bir geçiş noktasıdır. Suudi Arabistan, İran, Irak, Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi büyük petrol ihracatçıları, ihracatlarının büyük kısmını bu boğaz üzerinden gerçekleştirmektedir. Ayrıca, Katar'ın sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) sevkiyatının neredeyse tamamı Hürmüz Boğazı'nı kullanmaktadır. Yüzde 20'lik bir geçiş ücreti, navlun maliyetlerini önemli ölçüde artıracak ve bu da küresel enerji fiyatlarına yansıyacaktır. Analistler, bu durumun özellikle Asya ülkelerini (Çin, Japonya, Güney Kore, Hindistan) olumsuz etkileyeceğini, çünkü bu ülkelerin Orta Doğu enerji ithalatına büyük ölçüde bağımlı olduğunu vurguluyor.
Plan, aynı zamanda deniz güvenliği açısından da yeni riskler yaratıyor. ABD Donanması'nın bölgedeki varlığı, serbest geçişi sağlamak için gerekli olsa da, geçiş ücreti uygulaması ABD'nin tarafsız bir deniz güvenliği sağlayıcısı olarak algılanmasını zedeleyebilir. Bunun yerine, ABD'nin bu girişimi, kendi çıkarları doğrultusunda uluslararası geçiş haklarını sınırlayan bir güç olarak görülmesine yol açabilir. Bu da Çin ve Rusya gibi rakiplerin bölgedeki nüfuzunu artırmasına zemin hazırlayabilir. Ayrıca, geçiş ücreti ödemek istemeyen bazı ülkelerin alternatif rotalar aramasına neden olabilir; ancak Hürmüz Boğazı'nın coğrafi konumu nedeniyle gerçek anlamda bir alternatif bulunmamaktadır.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Trump'ın bu planı, Türkiye için doğrudan bir tehdit oluşturmasa da, küresel enerji piyasalarında yaratacağı dalgalanmalar dolayısıyla Türkiye'yi etkileyebilir. Türkiye, enerji ihtiyacının büyük kısmını ithalatla karşılayan bir ülke olarak, petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki artıştan olumsuz etkilenecektir. Ayrıca, Türkiye'nin enerji koridoru olma hedefi bağlamında, Hürmüz Boğazı'nın güvenliği ve serbest geçiş ilkesi kritik öneme sahiptir. Türkiye, boğaz geçiş rejiminin uluslararası hukuka uygun şekilde işlemesini savunan bir ülke olarak, bu tür tek taraflı girişimlere karşı çıkması beklenir. NATO müttefiki ABD'nin bu adımı, ittifak içinde de tartışma yaratabilir ve Türkiye'nin bölgesel enerji politikalarını gözden geçirmesine neden olabilir.
