ABD Başkanı Donald Trump’ın özellikle Çin ile ticaret savaşında simgesel bir zafer olarak gördüğü Boeing uçak satış anlaşması, Pekin yönetiminin gelecekteki olası ABD ihracat kısıtlamalarına karşı parça ve servis garantisi talep etmesi nedeniyle çıkmaza girdi. Kaynaklara göre, Çinli havayolu şirketleri, ABD’nin teknoloji ve savunma alanındaki yaptırımlarının uçakların bakım ve işletimini etkilememesi için Boeing’den bağlayıcı taahhütler istiyor. Ancak Boeing, bu tür garantilerin hem maliyetleri artıracağı hem de ABD hükümetinin ihracat politikalarına müdahale anlamına gelebileceği gerekçesiyle geri adım atmış durumda.
Gelişmenin Arka Planı
Trump yönetimi, 2018’den bu yana süren ticaret savaşının ardından Çin’le ilişkileri normalleştirme çabası kapsamında Boeing’e 737 MAX ve diğer modellerden oluşan büyük bir sipariş paketi sunmayı hedefliyordu. Anlaşma, ABD’li üreticinin iki ölümcül kaza sonrası yaşadığı itibar kaybını telafi etmesi ve Çin pazarına yeniden giriş yapması açısından kritik önem taşıyor. Ancak Çin, ABD’nin Huawei ve ZTE gibi şirketlere uyguladığı yaptırımların benzerini Boeing’e de uygulayabileceği endişesiyle, sözleşmeye “siyasi risk” maddeleri eklemek istiyor. Özellikle 737 MAX’in yeniden sertifikasyon sürecinde Çin’in sergilediği temkinli tutum, iki ülke arasındaki güven bunalımını gözler önüne seriyor.
Uzmanlar, Çin’in taleplerinin aslında ABD’nin ticaret politikalarına duyulan güvensizliğin bir yansıması olduğunu belirtiyor. Washington’ın son yıllarda ulusal güvenlik gerekçesiyle birçok Çinli teknoloji firmasını kara listeye alması, Pekin’in stratejik sektörlerde dışa bağımlılığı azaltma çabalarını hızlandırdı. Bu bağlamda Çin, Boeing’den alacağı uçakların yedek parça, yazılım güncellemesi ve bakım hizmetlerinin ABD yaptırımlarından etkilenmeyeceğine dair yazılı garanti istiyor. Boeing ise bu tür bir garantinin, ABD yasalarına aykırı olabileceği ve şirketi hukuki risklere açık bırakacağı gerekçesiyle temkinli yaklaşıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Boeing-Çin anlaşmasındaki tıkanma, sadece ticari bir anlaşmazlık olmanın ötesinde, ABD-Çin rekabetinin yeni bir cephesini oluşturuyor. Eğer anlaşma gerçekleşmezse, Çin’in Avrupalı rakibi Airbus’a yönelmesi muhtemel. Airbus’ın Çin’deki montaj hattı ve yerel ortaklıkları, Avrupalı üreticiye önemli bir avantaj sağlıyor. Bu durum, ABD’nin havacılık sektöründeki küresel liderliğini zedeleyebilir. Ayrıca anlaşmanın başarısızlığı, Trump’ın ticaret savaşından kazançlı çıkma stratejisini de sekteye uğratacak. Seçim öncesi dönemde, özellikle Ortabatı eyaletlerinde istihdam sağlayan Boeing’in yaşadığı bu sıkıntı, Trump’ın yeniden seçilme şansını olumsuz etkileyebilir.
Küresel ölçekte ise bu gelişme, tedarik zincirlerinin siyasallaşması ve teknoloji transferi kısıtlamalarının derinleştiği bir döneme işaret ediyor. Çin’in talepleri, aslında birçok ülkenin ABD’nin yaptırım rejimine karşı geliştirdiği “tedbirli yaklaşımın” bir örneği olarak görülebilir. Özellikle Türkiye gibi ABD ile stratejik ortaklık yürüten ancak zaman zaman yaptırım tehdidiyle karşılaşan ülkeler, Çin’in pozisyonunu yakından izliyor. Bu durum, küresel ticaretin öngörülebilirliğini azaltırken, ülkeleri kendi yerli üretim kapasitelerini artırmaya itiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Boeing ve Airbus ile önemli uçak alım anlaşmaları yürüten bir ülke olarak, Çin-ABD arasındaki bu gerilimden doğrudan etkilenebilir. Olası bir Boeing krizi, Türk Hava Yolları’nın (THY) filo modernizasyon planlarını geciktirebilir veya alternatif tedarikçilere yönelmesine yol açabilir. Ayrıca, ABD’nin İran ve Rusya’ya yönelik yaptırımlarının Türk şirketlerine de sıçraması endişesi, Çin’in garantörlük talebini haklı çıkarır nitelikte. Türkiye’nin kendi sivil uçak projeleri (örneğin TRJet) için dışa bağımlılığı azaltma çabaları, bu tür siyasi risklerin önlenmesi açısından önem kazanıyor. Ankara’nın, hem ABD hem Çin ile dengeli ilişkiler yürütmeye çalıştığı bu dönemde, Boeing-Çin anlaşmazlığı, Türkiye’nin havacılık sektöründe çoklu tedarik stratejisini ne kadar benimsemesi gerektiğini bir kez daha hatırlatıyor.
