ABD Başkanı Donald Trump, bilimsel yayın sürecindeki akran değerlendirmesi (peer review) sistemini kaldırmayı ve yerine siyasi bağlılığı esas alan bir mekanizma getirmeyi önerdi. Ancak uzmanlar, bu hamlenin bilimsel keşiflerin motoru olan tarafsız, kalite kontrollü araştırma sürecini yıkacağı konusunda uyarıyor. Öneri, bilim dünyasında büyük tepki çekerken, ABD'nin uzun vadeli rekabet gücünü de tehdit ediyor.
Aknan değerlendirmesi nedir ve neden önemlidir?
Akran değerlendirmesi, bir araştırmanın yayımlanmadan önce aynı alandaki bağımsız uzmanlar tarafından incelenmesi sürecidir. Bu süreç, bilimsel hataları, yöntem eksikliklerini ve potansiyel önyargıları ortaya çıkararak araştırmaların güvenilirliğini artırır. Modern bilim, 17. yüzyılda Kraliyet Cemiyeti'nin kurulmasıyla başlayan bu uygulamaya dayanır. Ancak Trump yönetimi, bu sistemi 'derin devlet'in bir aracı olarak nitelendiriyor ve siyasi olarak atanmış yetkililerin bilimsel kararlar üzerinde daha fazla kontrol sahibi olması gerektiğini savunuyor.
Beyaz Saray Bilim ve Teknoloji Politikası Ofisi (OSTP) tarafından hazırlanan taslak bir yönetmelik, federal fon alan araştırmaların akran değerlendirmesinden geçmesi şartını kaldırmayı öngörüyor. Bunun yerine, araştırmaların siyasi uygunluk ve ulusal çıkarlar doğrultusunda değerlendirilmesi planlanıyor. OSTP Direktörü Michael Kratsios, 'Akademik elitlerin tekelini kırmak istiyoruz. Bilim, Amerikan halkının ihtiyaçlarına cevap vermeli' dedi.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD'nin bu adımı, küresel bilim ekosisteminde domino etkisi yaratabilir. Akran değerlendirmesi olmadan yayımlanan araştırmaların sayısındaki artış, yanlış bilgi ve sahte bilimin yayılmasına yol açabilir. Nature dergisinin başyazısında, 'Bilimsel nesnellik, siyasi sadakatle değiştirilemez. Trump yönetiminin bu planı, bilimsel ilerlemenin temelini baltalıyor' ifadeleri kullanıldı. Çin ve AB ise bu durumu fırsata çevirebilir. Çin, son yıllarda akran değerlendirmesini güçlendirerek uluslararası bilimsel yayınlarda payını artırdı. Eğer ABD bu sistemden vazgeçerse, küresel bilim liderliğini Çin'e kaptırabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ABD'deki bu gelişmeyi yakından takip etmeli. Türk bilim insanları, uluslararası yayınlarda akran değerlendirmesi sayesinde güvenilirlik kazanıyor. Eğer ABD'de bu sistem çökerse, Türkiye'nin ABD'de eğitim gören veya ortak projeler yürüten araştırmacıları olumsuz etkilenebilir. Ayrıca Türkiye'nin AR-GE harcamalarını artırdığı bu dönemde, kaliteli ve tarafsız bilimsel üretim rekabet gücü için kritik. Türkiye'nin bu süreçte akran değerlendirmesini koruyarak, bölgesinde güvenilir bir bilim merkezi haline gelme fırsatı bulunuyor.
