ABD Başkanı Donald Trump, Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasında 'büyük bir anlaşma' (great settlement) sağlandığını ve iki tarafın belgeleri son haline getirmek üzere olduğunu açıkladı. Trump, Beyaz Saray'da gazetecilere yaptığı kısa açıklamada, anlaşmanın içeriğine ilişkin ayrıntı vermezken, 'Çok büyük bir anlaşma. Belgeleri tamamlıyoruz. İran ile harika bir ilişkimiz olacak' ifadelerini kullandı. Bu açıklama, Washington ve Tahran arasında yıllardır süren gerginliğin ardından geldi. İran'ın nükleer programı, bölgesel faaliyetleri ve ABD yaptırımları nedeniyle kriz yaşayan iki ülke arasındaki bu son gelişme, küresel diplomaside önemli bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor. Henüz resmi bir belge veya ayrıntılı bir anlaşma metni kamuoyuyla paylaşılmadı, ancak Trump'ın açıklaması uluslararası piyasalarda petrol fiyatlarında düşüşe ve bölgesel güç dengelerinde hareketliliğe neden oldu.
Gelişmenin arka planı
ABD ile İran arasındaki gerilim, 2018 yılında Trump'ın Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak bilinen nükleer anlaşmadan tek taraflı olarak çekilme kararı almasıyla tırmanmıştı. Trump, anlaşmanın İran'ı nükleer silah geliştirmekten alıkoymadığını savunmuş ve Tahran'a yönelik ağır ekonomik yaptırımlar uygulamıştı. İran ise buna karşılık uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırarak anlaşmadaki taahhütlerini askıya aldı. Son yıllarda bölgesel vekalet savaşları, Suudi Arabistan ve İsrail'in baskıları, Hürmüz Boğazı'nda yaşanan gerilimler ve yaptırımlar nedeniyle iki ülke arasında doğrudan bir diyalog kurulamamıştı. Trump'ın bu açıklaması, anlaşmaya yönelik müzakerelerin gizli yürütüldüğü yönündeki spekülasyonları doğrularken, özellikle Umman ve Irak'ın arabuluculuk çabalarının sonuç verdiği iddia ediliyor. Anlaşmanın kapsamına dair net bilgi olmamakla birlikte, uzmanlar nükleer faaliyetlerin sınırlandırılması, yaptırımların hafifletilmesi ve bölgesel güvenlik konularında bir mutabakat sağlandığını düşünüyor.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD-İran anlaşması, Ortadoğu'da dengeleri kökten değiştirebilecek bir potansiyele sahip. Anlaşmanın sağlanması halinde, İran'ın nükleer programı üzerindeki uluslararası baskı azalacak ve Tahran'ın bölgesel nüfuzu artabilecek. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail, anlaşmaya temkinli yaklaşıyor. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, daha önce İran'la yapılacak herhangi bir anlaşmanın İsrail'in güvenliğini tehdit edeceğini söylemişti. Bu nedenle anlaşmanın Ortadoğu'da yeni bir gerilim dalgasına yol açması da mümkün. Küresel ölçekte ise anlaşma, petrol piyasalarında arz fazlası beklentisi yaratarak petrol fiyatlarının düşmesine neden oldu. Brent petrol varil fiyatı Trump'ın açıklamasının ardından yüzde 2 civarında geriledi. Ayrıca ABD'nin müttefikleri olan Avrupa Birliği ülkeleri, anlaşmanın nükleer silahların yayılmasını önleme rejimine katkı sağlamasını umuyor. Rusya ve Çin ise ABD'nin bölgede yeniden inisiyatif almasını dikkatle izliyor. Çin, İran'ın en büyük petrol alıcılarından biri olarak anlaşmanın enerji ticaretine etkisini değerlendiriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran anlaşması, Türkiye için hem fırsatlar hem de riskler barındırıyor. Türkiye, İran ile komşu olması ve enerji ithalatının önemli bir kısmını İran'dan karşılaması nedeniyle anlaşmadan doğrudan etkilenecek. Anlaşma, yaptırımların hafifletilmesi durumunda Türkiye'nin enerji maliyetlerini düşürebilir ve iki ülke arasındaki ticaret hacmini artırabilir. Öte yandan, anlaşma İran'ın bölgesel nüfuzunu güçlendirirse, Türkiye'nin Suriye ve Irak'taki çıkarlarıyla çatışma potansiyeli taşıyor. Ayrıca ABD'nin İran'la anlaşarak Suriye ve Doğu Akdeniz'de Türkiye karşıtı bir denklem kurması da endişe verici. Ankara, bu gelişmeyi yakından takip ederek hem enerji güvenliği hem de bölgesel stratejiler açısından pozisyonunu yeniden değerlendirmek zorunda kalabilir.
