Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin sonuncusu olan COP29'da duyurulan Tropikal Ormanlar Daimi Fonu'nun (TFFF) hedeflenen başarıya ulaşması beklenmiyor. Ancak kritik öneme sahip küresel orman koruma çabaları bu başarısızlıkla son bulmayacak. Tropikal ülkeler, sürdürülebilirlik bağlantılı devlet tahvilleri ve kredileri aracılığıyla TFFF'nin ölümcül kusurlarını aşarak finansman sağlayabilir. Bu alternatif mekanizmalar, orman korumayı doğrudan borç yükümlülükleriyle ilişkilendirerek, ülkelerin doğal varlıklarını korumasını teşvik ediyor. Uzmanlar, TFFF'nin kamu finansmanına aşırı bağımlı olduğunu ve özel sektör katılımını yeterince çekemediğini vurguluyor. Bunun yerine, piyasa temelli araçlar orman kaybını azaltmada daha etkili olabilir.
TFFF'nin Yapısal Sorunları
TFFF, gelişmiş ülkelerden toplanan yıllık 50 milyar dolarlık bir fonu tropikal ülkelere tahsis etmeyi hedefliyordu. Ancak bu fonun büyük kısmı hibe değil, düşük faizli kredi olarak sağlanacaktı. Bu durum, zaten yüksek borç yükü altındaki tropikal ülkeler için cazip olmadı. Brezilya, Endonezya, Kongo gibi ülkeler, fonun şeffaflık ve hesap verebilirlik kriterlerinin ağır olduğunu belirterek çekincelerini dile getirdi.
İklim uzmanları, TFFF'nin en büyük sorununun, iklim finansmanındaki "ek koşulluluk" olduğunu söylüyor. Fonun kullanımı için ülkelerin belirli yıllık orman kaybı hedeflerini tutturması gerekiyor. Bu hedefler gelişmiş ülkelerin emisyon azaltım hedeflerine bağlanmayınca, tropikal ülkelerin "kendi başına çabalaması" anlamına geliyor. Bu da adalet ve ortak sorumluluk ilkelerini zedeliyor.
TFFF'nin aksine, sürdürülebilirlik bağlantılı devlet tahvilleri (sustainability-linked bonds) daha esnek bir mekanizma sunuyor. Bu tahvillerde faiz oranı, ülkenin belirlediği sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşmasına bağlı olarak düşüyor veya yükseliyor. Örneğin, tropikal ormanlarını koruyan ülke daha düşük faizle borçlanabilirken, hedef tutmayan ülkeler daha yüksek faiz ödüyor. Bu, doğrudan emisyon azaltımından bağımsız olarak orman korumayı teşvik ediyor.
Alternatif Finansman Modelleri
Dünya Bankası ve IMF, tropikal ülkeler için "doğaya bağlı borç takası" (debt-for-nature swaps) programlarını destekliyor. Bu programda, ülkenin borçları siliniyor veya yeniden yapılandırılıyor, karşılığında orman alanlarını koruma taahhüdü veriyor. 2023'te Ekvador, Amazon yağmur ormanlarını koruma karşılığında 1,6 milyar dolarlık borcunu yeniden yapılandırdı. Bu model, TFFF'nin karmaşık yapısına göre daha hızlı uygulanabiliyor.
Özel sektör de bu alana ilgi gösteriyor. HSBC, JPMorgan gibi büyük bankalar, sürdürülebilirlik bağlantılı tahvil piyasasını büyütmek için çalışıyor. 2024 yılında bu tahvillerin toplam ihraç hacmi 1 trilyon dolara ulaştı. Ancak bu piyasanın henüz tropikal ülkeler için yeterince ulaşılabilir olmadığı eleştirisi var. Yatırımcıların bu tahvillere olan ilgisini artırmak için uluslararası kuruluşların kredi garanti mekanizmaları sağlaması gerekiyor.
Uzmanlar, TFFF'nin başarısızlığı durumunda Amazon Fonu gibi bölgesel girişimlerin güçlenebileceğini belirtiyor. Norveç ve Almanya'nın desteklediği Amazon Fonu, Brezilya'da ormansızlaşmayı azaltma karşılığında ödeme yapıyor. Bu model, uygulama kolaylığı ve ölçülebilir sonuçları nedeniyle daha başarılı kabul ediliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, orman varlığı açısından tropikal ülkeler kadar büyük bir orman alanına sahip olmasa da, küresel iklim finansmanı tartışmalarına doğrudan dahil. Türkiye'nin yeşil tahvil ihracı 2024'te 2,5 milyar dolara ulaştı. Sürdürülebilirlik bağlantılı tahvil modelini uygulamak, Türkiye'nin yenilenebilir enerji ve orman koruma hedeflerine ulaşmasına yardımcı olabilir. Ayrıca, bu model Türkiye'nin kredi notunu iyileştirerek daha düşük borçlanma maliyeti sağlayabilir. Orman Genel Müdürlüğü verilerine göre Türkiye'de 2024 yılında 4,8 milyon hektar orman alanı tahrip olmuş durumda. Bu tür araçlar, orman ekosistemlerinin korunması için ek kaynak yaratabilir. Küresel iklim müzakerelerinde Türkiye'nin pozisyonu, gelişmiş ülkelerden finansman talep eden bir ülke olarak daha aktif rol almasını gerektiriyor.
