Afganistan'da Taliban’ın 2021’de yeniden iktidara gelmesinin ardından kız çocuklarının ortaöğretime erişimi engellendi ve kadınların çoğu işten uzaklaştırıldı. Bu kısıtlamalar karşısında binlerce Afgan kadın, geçimlerini sağlamak ve sosyal hayatlarını devam ettirebilmek için girişimciliğe yöneldi. Küçük ölçekli işletmeler, evden yürütülen üretim faaliyetleri ve online satış platformları, bu kadınlar için hem ekonomik bağımsızlık hem de toplumsal bağ kurma aracı haline geldi. Ancak Taliban’ın kadınların çalışmasına getirdiği kısıtlamalar ve ekonomik zorluklar, bu girişimlerin sürdürülebilirliğini tehdit ediyor.
Girişimciliğe Yönelişin Nedenleri
Taliban yönetimi, Ağustos 2021'de ülkeyi ele geçirdikten sonra kız çocuklarının 6. sınıftan sonra okula gitmesini yasakladı ve kadınların devlet daireleri, bankalar ve birçok özel sektör kuruluşunda çalışmasını engelledi. BM verilerine göre, Afganistan'da kadınların iş gücüne katılımı yüzde 6'nın altına düştü. Bu durum, milyonlarca kadını gelir elde etme ve günlük yaşamda varlık gösterme konusunda alternatif yollar aramaya itti. Küçük çaplı tekstil atölyeleri, el yapımı halı ve takı üretimi, yemek yapımı ve ev bakımı gibi hizmetler, kadınların en sık başvurduğu alanlar oldu. Sosyal medya ve mesajlaşma uygulamaları, ürünlerini pazarlamak ve müşteri bulmak için kritik rol oynuyor.
Özellikle Kabil, Herat ve Mazar-ı Şerif gibi büyük şehirlerde, kadın girişimcilerin sayısı gözle görülür şekilde arttı. Ancak bu girişimler, Taliban'ın katı denetimleri ve ekonomik kriz nedeniyle büyük zorluklarla karşı karşıya. Kadınların işletme ruhsatı alması neredeyse imkansız hale geldi; birçoğu yasa dışı olarak faaliyet göstermek zorunda kalıyor. Ayrıca, bankacılık sistemine erişim kısıtlı olduğu için ödemeler elden veya gayriresmi kanallarla yapılıyor. Bu durum, girişimlerin ölçeklenmesini ve sürdürülebilir olmasını engelliyor.
Küresel ve Bölgesel Boyut
Afgan kadınlarının girişimcilik çabaları, uluslararası toplumun Taliban'a yönelik baskı ve yardım politikalarını da etkiliyor. Birleşmiş Milletler ve insan hakları örgütleri, Taliban'ı kadın hakları konusunda geri adım atmaya çağırırken, bazı ülkeler Afgan kadın girişimcileri desteklemek için fon ve eğitim programları başlattı. Örneğin, ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı (USAID) ve bazı AB ülkeleri, kadın kooperatiflerine hibe ve teknik yardım sağlıyor. Ancak bu yardımlar, Taliban'ın kısıtlamaları ve ülkedeki derin ekonomik kriz nedeniyle sınırlı kalıyor. Bölgesel olarak, Pakistan ve İran gibi komşu ülkelerdeki Afgan mülteci kadınlar da benzer girişimcilik modellerini benimseyerek hem kendilerine hem de ailelerine gelir sağlamaya çalışıyor.
Bu durum, Afganistan'ın yanı sıra bölge genelinde kadın istihdamı ve ekonomik bağımsızlığı konusunda bir model oluşturabilir. Ancak Taliban'ın kadınlara yönelik politikaları değişmediği sürece, bu girişimlerin etkisi sınırlı kalacak ve Afganistan'daki insani kriz derinleşmeye devam edecektir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Afgan kadınlarının girişimcilik çabaları, Türkiye'nin bölgedeki insani yardım ve kalkınma politikaları açısından önem taşıyor. Türkiye, Afganistan'da kadın odaklı projelere destek veren ülkeler arasında yer alıyor; ancak Taliban'la diplomatik ilişkilerini sürdürme çabası, bu tür girişimlerin etkinliğini sınırlayabilir. Türkiye'nin, Afgan kadın girişimcilerine yönelik hibe ve eğitim programları, bölgesel istikrar ve göç dalgalarının önlenmesi açısından stratejik bir rol oynayabilir. Ayrıca, Türk özel sektörünün bölgede kadın kooperatifleriyle iş birliği, hem ticari hem de diplomatik kazanımlar sağlayabilir. Bu nedenle, Ankara'nın Taliban'la ilişkilerini dengelerken kadın girişimciliğini destekleyen projelere ağırlık vermesi, uzun vadede bölgesel istikrar ve Türkiye'nin yumuşak gücüne katkıda bulunacaktır.
