Uluslararası ilişkilerde yeni bir dönem başlıyor: “Stratejik Dışlama Çağı”. Büyük güçler, rakiplerini uluslararası sistemin dışına itmek, teknolojiye ve pazarlara erişimlerini kısıtlamak için giderek daha agresif politikalar izliyor. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, ABD’nin Çin’e yönelik yarı iletken kısıtlamaları ve Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi ile ekonomik nüfuzunu genişletme çabaları, bu yeni dönemin somut örnekleri olarak öne çıkıyor. Soğuk Savaş sonrası dönemin işbirliği ve entegrasyon söylemi yerini, karşılıklı dışlama ve bloklaşma stratejilerine bırakıyor.
Stratejik Dışlamanın Arka Planı
Rusya’nın Ukrayna’yı işgal etme kararının arkasında, Ukrayna’nın Batı ile daha fazla bütünleşmesini engelleme amacı yatıyor. Moskova, NATO’nun doğuya doğru genişlemesini ve AB’nin Ukrayna ile imzaladığı ortaklık anlaşmalarını kendi güvenlik alanına bir tehdit olarak görüyor. İşgal, Rusya’nın Ukrayna’yı Batı kurumlarından koparma ve kendi etki alanında tutma çabasının bir sonucu. Bu hamle, stratejik dışlamanın askeri boyutunu gözler önüne seriyor.
ABD ise, Çin’in teknolojik yükselişini yavaşlatmak için yarı iletken ihracatına sıkı kısıtlamalar getirdi. Ekim 2022’de açıklanan önlemler, ileri teknoloji çiplerin ve üretim ekipmanlarının Çin’e satışını engelliyor. Washington, müttefiklerini de benzer adımlar atmaya teşvik ediyor. Japonya ve Hollanda gibi kritik tedarikçiler, ABD’nin baskısıyla kısıtlamalara katıldı. Bu, teknoloji alanında bir “dışlama duvarı” örülmesi anlamına geliyor.
Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi ise, altyapı yatırımları ve kredi diplomasisi yoluyla Asya, Avrupa ve Afrika’da ekonomik bağımlılık ağları kurmayı hedefliyor. Pekin, bu girişimle küresel ticaret ve finans sisteminde ağırlığını artırırken, aynı zamanda kendi etki alanını genişletiyor. Ancak bu genişleme, borç tuzağı endişeleri ve şeffaflık eksikliği nedeniyle eleştiriliyor. Çin, bir yandan küresel entegrasyonu savunurken diğer yandan rakiplerini kendi ekonomik ekosistemine bağımlı hale getiriyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Stratejik dışlama politikaları, küresel tedarik zincirlerinde parçalanmaya yol açıyor. ABD’nin çip kısıtlamaları, yarı iletken endüstrisinde yeni yatırım kararlarını etkiliyor; şirketler üretimlerini çeşitlendirmek için ABD, Avrupa ve Japonya’ya yöneliyor. Bu durum, teknolojik bloklaşmayı derinleştirirken, küresel ekonomik büyümeyi de yavaşlatabilir. Ayrıca, Rusya’nın enerji ihracatına yönelik Batı yaptırımları, enerji piyasalarında arz güvenliği sorunlarını artırdı ve Avrupa’yı alternatif kaynaklara yönlendirdi.
Bu dönemde uluslararası kurumlar da etkisizleşiyor. Dünya Ticaret Örgütü (WTO), ABD-Çin ticaret savaşında arabuluculuk yapamıyor; BM Güvenlik Konseyi ise Rusya’nın vetoları nedeniyle Ukrayna konusunda etkisiz kalıyor. Büyük güçler, kurumları kendi çıkarları doğrultusunda kullanırken, küresel yönetişim zayıflıyor. Bu ortamda, orta ölçekli güçler ve gelişmekte olan ülkeler, bloklar arasında denge kurmaya çalışıyor. Hindistan, Brezilya ve Türkiye gibi ülkeler, Batı ile Rusya ve Çin arasında bir denge politikası izliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, stratejik dışlama çağında hassas bir konumda. Bir yandan NATO üyesi olarak Batı ittifakı içinde yer alıyor, diğer yandan Rusya ve Çin ile ekonomik ve diplomatik ilişkilerini derinleştiriyor. ABD’nin çip kısıtlamaları ve Rusya’ya yönelik yaptırımlar, Türk dış ticaretini ve savunma sanayisini etkileyebilir. Türkiye, Batı ile Rusya arasında denge gözetirken, aynı zamanda kendi teknolojik bağımsızlığını artırmaya çalışıyor. Özellikle savunma sanayisinde yerli üretim hamleleri, dışa bağımlılığı azaltmayı hedefliyor. Ancak, küresel tedarik zincirlerindeki kırılmalar, Türkiye’nin ekonomik istikrarı için risk oluşturuyor. Ankara’nın çok yönlü diplomasisi, bu yeni dönemde ne kadar sürdürülebilir olacağı sorusunu gündeme getiriyor.
