Rusya'nın Primorsk limanından geçen hafta ayrılan ve Rus bandıralı Forwarder adlı yük gemisi, Çarşamba akşamı Manş Denizi'ne (English Channel) giriş yaptı. Bu, Birleşik Krallık ve AB üyesi ülkelerin Rus 'gölge filosu' gemilerine karşı başlattığı sıkı denetimlerin ardından bu sularda seyreden ilk gölge filo gemisi olma özelliği taşıyor. Geçtiğimiz ay Danimarka makamlarının Smyrtos adlı gemiyi durdurup arama yapması, Batı'nın yaptırım delme girişimlerine karşı kararlılığını göstermişti.
Yaptırımların hedefindeki 'gölge filo' nedir?
Rusya, Ukrayna savaşının başlamasından bu yana Batı yaptırımlarını aşmak için eski, sigortasız veya belirsiz mülkiyet yapısına sahip gemilerden oluşan bir 'gölge filo' kurdu. Bu gemiler genellikle Rus petrolü, kömürü veya diğer emtialarını, fiyat tavanı uygulamalarını delerek taşıyor. Forwarder da benzer bir rota izliyor: Primorsk'tan yola çıkan gemi, Baltık Denizi'nden geçerek Manş'a ulaştı. Geminin nihai varış noktası henüz net değil ancak Batılı istihbarat kaynakları, geminin bir Avrupa limanına yanaşmaya çalışabileceğini belirtiyor.
Smyrtos'un Danimarka tarafından durdurulması, gölge filo operasyonlarında yeni bir dönemin işaretiydi. Danimarka Denizcilik Otoritesi, geminin sigortasız olduğunu ve çevre güvenliği riski taşıdığını belirterek arama yapmıştı. Forwarder'ın bu denetimlerden geçip geçmeyeceği merak konusu. İngiltere Sahil Güvenliği ve Fransa Deniz Kuvvetleri, bölgede devriye gezerek şüpheli gemileri izliyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Enerji güvenliği ve hukuki mücadele
Rusya'nın gölge filo stratejisi, yalnızca ekonomik yaptırımları değil aynı zamanda deniz güvenliğini de tehdit ediyor. Bu gemilerin çoğu eski ve bakımsız, kaza yapma riski yüksek. Manş Denizi, dünyanın en yoğun deniz trafiğine sahip bölgelerinden biri; burada bir kaza, büyük bir çevre felaketine yol açabilir. AB ve İngiltere, Kasım 2024'te yürürlüğe giren yeni yaptırım paketlerinde gölge filo gemilerinin liman girişlerini yasaklamayı ve sigorta hizmeti sağlayan şirketlere yaptırım uygulamayı planlıyor. Ancak Forwarder vakası, bu önlemlerin pratikte ne kadar etkili olduğunu test edecek.
Rusya ise bu gemileri 'ticari faaliyet' olarak nitelendiriyor ve uluslararası hukuka uygun olduğunu savunuyor. Moskova, gemilerin durdurulmasını 'korsanlık' olarak nitelendiren açıklamalar yapmıştı. Bu durum, uluslararası deniz hukuku açısından da tartışmaları beraberinde getiriyor. Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne göre, bir geminin açık denizde durdurulması ancak belirli koşullarda mümkün. Batılı ülkeler ise çevre güvenliği ve yaptırım uygulama yetkisini gerekçe gösteriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Rus gölge filosunun faaliyetleri Türkiye'yi doğrudan ilgilendiriyor. Türkiye, Rusya ile Ukrayna arasında tarafsız bir konumda dururken, Montrö Sözleşmesi kapsamında boğazlardan geçişleri kontrol ediyor. Gölge filo gemilerinin bir kısmı Türk boğazlarından geçerek Akdeniz'e ulaşıyor. Bu durum, Türkiye'nin yaptırım uygulayan Batı ile ilişkilerinde hassas bir denge kurmasını gerektiriyor. Ayrıca, Manş'ta olası bir kaza, deniz ticaret yollarının güvenliği konusunda küresel bir tartışma başlatabilir; Türkiye de bu tartışmanın bir parçası olacaktır. Enerji ithalatında Rusya'ya bağımlı olan Türkiye, gölge filo üzerinden yaptırım delinmesini dolaylı olarak etkileyen bir faktör haline gelebilir.
