Singapur, on yıl önce başlattığı Wolbachia projesi ile dengue hastalığına karşı sivrisinek popülasyonunu kontrol altına almayı başardı. Nanyang Teknoloji Üniversitesi'nden (NTU) Lim Jue Tao ve Ulusal Çevre Ajansı'ndan (NEA) Tan Cheong Huat, Chong Chee-Seng ve Ng Lee Ching'in yorumlarına göre, bilimsel keşiflerin halk sağlığına dönüşmesi her zaman mümkün olmuyor; ancak Singapur, titiz planlama ve toplum katılımıyla bu engeli aştı.
Projenin arka planı ve işleyişi
Wolbachia projesi, Aedes aegypti sivrisineklerine doğal bir bakteri olan Wolbachia'nın bulaştırılması esasına dayanıyor. Bu bakteri, sivrisineklerin üreme yeteneğini azaltarak dengue virüsünü taşıyan popülasyonu baskılıyor. Singapur, bu yöntemi 2016'dan itibaren adım adım uygulamaya koydu. İlk pilot bölgelerde vaka sayılarında belirgin düşüşler gözlemlendi. Proje kapsamında haftada milyonlarca Wolbachia taşıyan sivrisinek üretilip kentsel alanlara salınıyor. NEA, bu çalışmaları halkı bilinçlendirerek ve bilimsel verileri şeffaf bir şekilde paylaşarak sürdürüyor.
2020-2022 yılları arasında yapılan değerlendirmeler, Wolbachia uygulanan bölgelerde dengue vakalarının yüzde 70 ila 90 oranında azaldığını gösterdi. Lim Jue Tao'ya göre, bu başarıda coğrafi bilgi sistemleri ve yapay zeka destekli analizlerin kullanılması büyük rol oynadı. Singapur, bu yöntemi diğer tropikal hastalıklarla mücadelede de model olarak sunuyor.
Küresel ve bölgesel boyutları
Dengue, dünya genelinde 100'den fazla ülkede endemik olup her yıl milyonlarca kişiyi etkiliyor. Özellikle Güneydoğu Asya ve Latin Amerika'da büyük bir halk sağlığı sorunu. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), Wolbachia yöntemini iklim değişikliği nedeniyle yayılma riski artan vektör hastalıklarına karşı umut verici bir araç olarak değerlendiriyor. Singapur'un başarısı, diğer ülkelerde de benzer projelerin başlatılmasına ilham verdi. Örneğin, Avustralya, Brezilya ve Endonezya da Wolbachia temelli pilot programlar yürütüyor. Ancak uzmanlar, bu yöntemin tek başına yeterli olmadığını, çevre temizliği ve aşı gibi diğer önlemlerle desteklenmesi gerektiğini vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de şu an için dengue ana sağlık sorunları arasında yer almasa da, iklim değişikliğiyle birlikte Akdeniz havzasında Asya kaplan sivrisineği gibi istilacı türlerin yayıldığı gözlemleniyor. Bu türler, dengue ve Zika gibi virüsleri taşıma potansiyeli taşıyor. Singapur'un Wolbachia modeli, Türkiye'de de ileride benzer vektör hastalıklarıyla mücadelede referans alınabilir. Özellikle Sağlık Bakanlığı ve belediyelerin entegre haşere yönetimi stratejilerine biyolojik mücadele yöntemlerini dahil etmesi, uzun vadede halk sağlığını koruma açısından önemli olabilir. Küresel ölçekte ise bu tür yenilikçi yöntemlerin Türkiye'nin de dâhil olduğu uluslararası sağlık iş birliklerinde gündeme gelmesi bekleniyor.
