Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde (BMGK) Rusya ve Çin, ABD tarafından hazırlanan ve İran'a yönelik yaptırımların uygulanmasını izleyen uzman panelinin görev süresini bir yıl daha uzatmayı öngören karar tasarısını veto etti. 11 lehte, 2 aleyhte oyla sonuçlanan oylamada Somali ve Pakistan çekimser kaldı. Böylece panelin görev süresi 2025 yılı sonunda sona erecek ve Tahran'a yönelik uluslararası denetim mekanizması büyük ölçüde zayıflayacak.
Yaptırımların Arka Planı ve Panelin Rolü
Söz konusu uzman paneli, BM Güvenlik Konseyi'nin İran'a yönelik yaptırım kararlarının uygulanmasını izlemek üzere oluşturulmuştu. Panel, İran'ın nükleer programına ilişkin kısıtlamaların ihlal edilip edilmediğini, yaptırımlardan kaçınma yollarını ve üye ülkelerin kararlara uyum düzeyini raporluyordu. ABD yönetimi, panelin bir yıl daha görev yapmasını isteyerek İran üzerindeki baskının sürmesini hedefliyordu. Ancak Rusya ve Çin, panelin artık işlevini yitirdiğini ve İran'ın nükleer anlaşmadan (JCPOA) ABD'nin 2018'de çekilmesinin ardından yaptırım rejiminin meşruiyetini kaybettiğini savunuyor.
Rusya'nın BM Daimi Temsilcisi Vassily Nebenzia, oylama öncesinde yaptığı açıklamada, "Panelin çalışmaları artık gerçeklerle örtüşmüyor; İran yükümlülüklerini yerine getirmiş, ancak ABD tek taraflı olarak anlaşmadan çekilmiştir" dedi. Çin'in BM Daimi Temsilcisi Zhang Jun ise, "Yaptırım komitesi, Batı'nın İran'a yönelik tek taraflı baskı aracı haline gelmiştir. Bu durum BM Şartı'nın ruhuna aykırıdır" ifadelerini kullandı. ABD'nin BM Daimi Temsilcisi Linda Thomas-Greenfield ise vetoyu "sorumluluktan kaçış" olarak nitelendirerek, "Rusya ve Çin, İran'ın nükleer programını denetleme fırsatını yok etti. Bu, uluslararası barış ve güvenliğe yönelik bir tehdittir" diye konuştu.
Vetonun Bölgesel ve Küresel Yansımaları
Karar, İran'ın nükleer programı konusunda uluslararası toplumun bölünmüşlüğünü bir kez daha gözler önüne serdi. 2015'te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) sonrası İran, uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sınırlandırmayı kabul etmiş, karşılığında yaptırımların kaldırılmasını beklemişti. Ancak ABD'nin 2018'de anlaşmadan çekilip yaptırımları yeniden uygulamaya koyması, İran'ın da taahhütlerini askıya almasına yol açtı. Şimdi BM panelinin görev süresinin uzatılamaması, İran'a yönelik uluslararası denetimin fiilen sona ermesi anlamına geliyor. Uzmanlar, bunun Tahran'ın nükleer programını daha da hızlı ilerletmesine kapı aralayabileceği uyarısında bulunuyor.
Veto kararı, BM Güvenlik Konseyi'ndeki daimi üyeler arasındaki derin çatlakları da yansıtıyor. Rusya ve Çin, son yıllarda ABD'nin İran'a yönelik politikalarını dengede tutmak için sık sık veto kartını kullanıyor. Bu hamle, aynı zamanda Moskova ve Pekin'in Tahran ile artan ekonomik ve askeri işbirliğinin bir göstergesi. İran, Çin ile 2021'de 25 yıllık kapsamlı işbirliği anlaşması imzalamış, Rusya ile de savunma alanında yakınlaşmıştı. Vetonun ardından İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Nasser Kanaani, kararı "ABD'nin dayatmacı politikalarının reddi" olarak memnuniyetle karşıladı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
BM panelinin görev süresinin uzatılamaması, Türkiye'nin İran ile olan karmaşık ilişkilerini doğrudan etkiliyor. Türkiye, uzun süredir İran'a yönelik tek taraflı yaptırımlara karşı çıkmakla birlikte, komşusuyla ticari ve enerji bağlarını sürdürüyor. Ancak İran'ın nükleer programına ilişkin uluslararası denetimin zayıflaması, bölgesel güvenlik dengelerini Türkiye aleyhine bozabilir. Özellikle Suriye ve Irak'ta İran'ın etkinliğini artırması, Ankara'nın güvenlik kaygılarını derinleştirebilir. Ayrıca, ABD'nin İran'a yönelik baskısının azalması, Türkiye'nin Washington ile Tahran arasında denge kurma çabalarını zorlaştıracak. Türkiye, bir yandan İran ile ekonomik işbirliğini korurken, diğer yandan nükleer yayılmanın önlenmesi için diplomatik çözüm arayışlarını sürdürmeli.
