ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, kısa süre önce kaleme aldığı bir köşe yazısında Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin (UCM) lağvedilmesi çağrısında bulundu. Rubio'nun sert eleştirileri, uluslararası hukuk camiasında geniş yankı uyandırdı. Just Security platformunda yayımlanan analizde, uluslararası hukuk akademisyenleri Rubio'nun makalesindeki olgusal iddiaları ve altında yatan varsayımları mercek altına alıyor. Bu analiz, UCM'nin işleyişine dair sıkça tekrarlanan yanlış anlamaları düzeltmeyi ve mahkemenin uluslararası adalet mekanizmasındaki rolünü objektif bir çerçevede değerlendirmeyi amaçlıyor.
Rubio'nun Eleştirilerinin Odağındaki İddialar
Rubio, makalesinde UCM'nin özellikle ABD ve müttefiklerine karşı önyargılı olduğunu, mahkemenin siyasi bir araç haline geldiğini ve kurucu anlaşması olan Roma Statüsü'nün ruhuna aykırı davrandığını öne sürdü. Akademisyenler ise bu iddiaların büyük ölçüde mesnetsiz olduğunu belirtiyor. Örneğin, UCM'nin yalnızca taraf devletlerin topraklarında veya taraf devlet vatandaşları tarafından işlenen soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçlarını yargılama yetkisine sahip olduğu hatırlatılıyor. ABD, Çin, Rusya ve İsrail gibi ülkeler Roma Statüsü'ne taraf olmadığı için mahkemenin bu ülkelerin vatandaşları üzerinde doğrudan yargı yetkisi bulunmuyor. Rubio'nun 'ABD'li askerlerin keyfi olarak yargılanması' yönündeki korkusu, bu yetki sınırlamaları göz önüne alındığında abartılı bulunuyor.
UCM Savcılığı'nın dosya seçiminde siyasi saiklerle hareket ettiği suçlaması da analizde ele alınıyor. Akademisyenler, savcılığın bağımsızlığını garanti altına alan yasal mekanizmalara dikkat çekiyor. Ön inceleme, soruşturma ve kovuşturma aşamalarında yargısal denetimin sıkı olduğu, Ön Yargılama Dairesi'nin savcının her adımını onaylaması gerektiği vurgulanıyor. Ayrıca mahkemenin bugüne kadar yalnızca Afrika ülkelerine odaklandığı yönündeki eleştirilere karşılık, son yıllarda Gürcistan, Ukrayna, Myanmar/Bangladeş ve Filistin gibi farklı coğrafyalardaki durumların da soruşturma kapsamına alındığı belirtiliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Rubio'nun bu çıkışı, ABD'nin uluslararası kurumlara yönelik geleneksel şüpheci tutumunun bir yansıması olarak okunuyor. Ancak analistler, UCM'yi hedef almanın ABD'nin küresel çıkarlarına zarar verebileceği uyarısında bulunuyor. Özellikle Ukrayna savaşı ve Filistin'deki gelişmeler bağlamında UCM'nin Rusya ve Hamas liderleri hakkında çıkardığı tutuklama kararları, mahkemenin uluslararası toplum nezdinde meşruiyetini artırmış durumda. ABD'nin bu süreçte UCM'ye karşı düşmanca bir tavır takınması, müttefikleriyle arasında gerilime yol açabilir. Avrupa Birliği ülkeleri başta olmak üzere birçok devlet, UCM'yi evrensel adaletin temel taşı olarak görüyor. Rubio'nun çağrısı, uluslararası hukukun üstünlüğü ilkesine darbe vurabileceği endişelerini beraberinde getiriyor.
UCM'ye yönelik en büyük tehdit, yaptırım tehditleri ve mahkeme personeline yönelik vize kısıtlamaları gibi doğrudan baskı araçları. Trump döneminde uygulanan bu tür yaptırımlar, Biden yönetimi tarafından kaldırılmıştı. Rubio'nun bu politikayı yeniden canlandırması halinde, uluslararası ceza adaletinin işleyişi ciddi şekilde sekteye uğrayabilir. Öte yandan, UCM'nin kendi iç reformları da tartışma konusu. Mahkemenin daha etkin, hızlı ve adil yargılama yapabilmesi için yapısal iyileştirmelere ihtiyaç duyduğu ifade ediliyor. Ancak bu reform sürecinin, mahkemenin varlığını sorgulamak için bir bahane olarak kullanılmaması gerektiği vurgulanıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Roma Statüsü'nü 2016 yılında imzalamış ancak henüz onaylamamış bir ülke olarak UCM'ye taraf değil. Bu nedenle Rubio'nun eleştirileri doğrudan Türkiye'yi etkilemiyor. Ancak küresel düzeyde UCM'nin zayıflaması, uluslararası ceza adaletinin işlerliğini kaybetmesine yol açabilir. Bu durum, özellikle Suriye ve Irak gibi bölgesel çatışma bölgelerinde işlenen savaş suçlarının cezasız kalması riskini artırabilir. Türkiye'nin terörle mücadele ve sınır ötesi operasyonları bağlamında UCM'nin gelecekteki olası soruşturmalarından çekinmesi anlaşılabilir. Bununla birlikte, uluslararası hukukun üstünlüğüne dayalı bir sistemin varlığı, Türkiye'nin de uzun vadeli çıkarlarına hizmet edecektir.
