Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile Çin Devlet Başkanı Şi Cinping arasında gerçekleşen son zirve, yalnızca iki ülke arasındaki dostluk bağlarını pekiştiren bir etkinlik olmanın ötesine geçti. Kremlin ve Pekin’in ortaklaşa yayımladığı bildiri, Ukrayna savaşının sürdüğü bir dönemde Moskova’ya verilen açık diplomatik desteğin bir manifestosu niteliği taşıyor. Zirve Kazan’da düzenlenen BRICS Zirvesi marjında gerçekleşti ve iki liderin Ukrayna, Tayvan, enerji güvenliği ve küresel yönetişim konularındaki ortak tutumlarını belirledi.
Zirvenin arka planı: Stratejik ortaklığın savaş zamanı sınavı
Rusya’nın Şubat 2022’de Ukrayna’yı işgal etmesinin ardından Batı’nın uyguladığı yaptırımlar, Moskova’yı diplomatik ve ekonomik anlamda Pekin’e daha fazla yakınlaştırdı. Çin ise “sınırsız dostluk” olarak tanımladığı bu ilişkiyi, Ukrayna savaşında resmen taraf olmayarak ancak Rusya’nın en büyük ticaret ortağı ve teknoloji tedarikçisi olarak sürdürdü. Zirvede yayımlanan bildiride, iki ülkenin “birbirlerinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı duyduğu” vurgulanırken, Ukrayna için “krizi barışçıl yollarla çözme” çağrısı yapıldı. Ancak Putin’in savaşın hedeflerinden vazgeçmediği ve Çin’in bu noktada Rusya’yı kamuoyu önünde eleştirmekten kaçındığı görülüyor. Özellikle enerji alanında yeni bir doğalgaz boru hattı anlaşmasına varıldığı belirtilirken, İran ve Kuzey Kore gibi diğer yaptırım altındaki ülkelerle koordinasyon sinyali verildi.
Bildiride ayrıca NATO’nun Asya’ya yayılması eleştirilirken, Tayvan’ın “Çin’in ayrılmaz bir parçası” olduğu yinelenerek bu konuda ABD’yi hedef alan ifadelere yer verildi. Bu bölüm, Batı bloku karşısında Rusya-Çin ekseninin siyasi ve askeri olarak ne denli uyumlu hareket ettiğini ortaya koyuyor. Analistlere göre, bildiri söylemsel düzeyde kalmakla birlikte, Ukrayna savaşının seyrini etkileyebilecek somut adımların da habercisi: Rus savunma sanayii için Çin’den tedarik edilen çift kullanımlı teknolojiler, Moskova’nın savaşı sürdürebilme kapasitesini artıran en kritik unsurlardan biri haline geldi.
Bölgesel ve küresel boyut: Yeni bir soğuk savaş mı?
Putin-Şi zirvesi, Ukrayna savaşının sadece bir Doğu Avrupa çatışması olmadığını, küresel güç dengelerini yeniden şekillendirdiğini teyit etti. Rusya ve Çin, Batı’nın “küresel yönetişimdeki tekelini” kırmak için BRICS, Şanghay İşbirliği Örgütü ve diğer platformları kullanıyor. Ortak bildiride, “yeni bir uluslararası güvenlik mimarisi” inşa etme çağrısı yapılırken, doların hakimiyetini zayıflatma hedefi de vurgulandı. Bu, Çin’in Rus enerji ithalatında yuan kullanımını artırması ve Rusya’nın alternatif ödeme sistemleri geliştirmesiyle somutlaşıyor.
Batılı uzmanlara göre, zirve Putin’e Ukrayna’da savaşı sürdürmesi için psikolojik ve diplomatik bir destek sağlarken, Şi’ye de Rusya’yı Batı’ya karşı bir koz olarak kullanma fırsatı veriyor. ABD ve Avrupa Birliği’nin Ukrayna’ya askeri yardımın azaltılması yönündeki iç tartışmaları, Moskova ve Pekin’in elini güçlendiriyor. Ancak Çin’in, Rusya’ya açık askeri destek vermekten kaçınarak Batı ile ticari ilişkilerini riske atmak istemediği gözlemleniyor. Bu denge, Çin’in her iki tarafla da oynadığı karmaşık bir oyunun parçası. Dünya Bankası verilerine göre Çin’in Rusya’ya ihracatı 2023’te %50 artarken, Avrupa Birliği ile ticaret hacmi de aynı dönemde %5 büyüdü. Yani Pekin, Moskova’yı tamamen Batı’nın kucağına itmeden, kendi çıkar denklemlerini korumaya çalışıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Putin-Şi zirvesi ve ortak bildiri, Türkiye’nin Ukrayna savaşındaki arabuluculuk rolünü ve Batı ile Rusya arasındaki hassas dengesini doğrudan etkiliyor. Ankara, Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ni uygularken, Karadeniz’deki güvenlik dengelerini gözetmek zorunda. Çin-Rusya ekseninin güçlenmesi, Türkiye’nin NATO içindeki konumunu sorgulatan bir atmosfer yaratabilir. Ayrıca enerji alanında Rusya’ya bağımlı olan Türkiye, Çin’in doğalgaz boru hattı projelerine katılımıyla yeni bir enerji koridoru haline gelebilir. Ancak Tayvan ve Ukrayna gibi konularda Türkiye’nin egemenlik vurgusu, Pekin ve Moskova ile zaman zaman karşı karşıya gelmesine neden olabilir. Bu bağlamda, zirve Ankara’nın dış politikada “denge arayışını” daha karmaşık hale getiriyor.
