ABD, Portekiz'in yaşlanan F-16 savaş uçağı filosunu değiştirme kararını verdiği bir dönemde F-35 hayalet avcı uçağını satmak için yoğun bir diplomatik ve askeri kampanya yürütüyor. Lizbon, maliyet, teknik kabiliyet ve stratejik bağlantılar açısından Avrupa'daki rakiplerini değerlendiriyor. Portekiz Hava Kuvvetleri'nin envanterindeki F-16'ların önümüzdeki on yıl içinde kademeli olarak devre dışı kalması beklenirken, karar hem NATO içi dengeler hem de Avrupa savunma sanayii açısından kritik bir eşik olarak görülüyor.
Gelişmenin Arka Planı
Portekiz, 1990'lı yıllardan bu yana F-16 Fighting Falcon uçaklarını kullanıyor. Bu uçaklar zaman içinde çeşitli modernizasyon programlarından geçirilmiş olsa da, gövde ömürlerinin sonuna yaklaşmaları ve artan bakım maliyetleri nedeniyle Lizbon'un yeni bir platform arayışına girmesi kaçınılmaz hale geldi. Portekiz Savunma Bakanlığı, 2023 yılında başlattığı çalışmalarla potansiyel adayları belirlemeye başladı. ABD'nin sunduğu F-35A, Lockheed Martin tarafından üretilen beşinci nesil bir çok amaçlı savaş uçağı olarak öne çıkıyor. Ancak F-35'in yüksek satın alma ve işletme maliyetleri, Portekiz gibi görece küçük bir hava kuvvetine sahip ülkeler için ciddi bir engel teşkil ediyor.
ABD'li yetkililer, F-35'in yalnızca bir uçak değil, aynı zamanda müttefikler arası birlikte çalışabilirlik ve gelişmiş sensör füzyonu gibi kabiliyetler sunduğunu vurguluyor. Washington, özellikle Rusya'nın Ukrayna'yı işgali sonrası Avrupa'da artan güvenlik endişelerini kullanarak, NATO müttefiklerini F-35 almaya teşvik ediyor. Öte yandan, Avrupa'daki rakipler arasında Fransa'nın Dassault Rafale'i, Almanya-İspanya ortaklığındaki Eurofighter Typhoon ve İsveç'in Saab Gripen E/F modeli bulunuyor. Bu uçaklar, daha düşük maliyet, Avrupa içi tedarik zinciri ve siyasi bağımsızlık gibi argümanlarla pazarlanıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Portekiz'in kararı, yalnızca bir silah alımı değil, aynı zamanda Atlantik ötesi ilişkiler ve Avrupa savunma entegrasyonu açısından da bir gösterge niteliğinde. Portekiz, NATO'nun güney kanadında önemli bir konumda ve Azorlar'daki Lajes Hava Üssü, ABD için stratejik bir transit noktası. F-35 tercih edilirse, bu üs gelecekte ABD ve müttefik F-35'lerine ev sahipliği yapabilir ve Atlantik'teki caydırıcılığı artırabilir. Ancak Avrupa Birliği içinde savunma işbirliğini derinleştirme ve ABD'ye bağımlılığı azaltma yönünde artan bir irade var. Fransa ve Almanya öncülüğündeki Future Combat Air System (FCAS) ve Birleşik Krallık-İtalya-Japonya ortaklığındaki GCAP gibi projeler, Avrupa'nın kendi beşinci nesil uçaklarını geliştirme çabasını yansıtıyor. Portekiz, bu projelere doğrudan dahil olmasa da, Avrupa savunma fonlarını ve ortak tedarik mekanizmalarını kullanarak Avrupa çözümlerine yönelebilir.
Ayrıca, Portekiz'in seçimi diğer küçük NATO üyeleri için emsal teşkil edebilir. Yunanistan, İsviçre, Finlandiya gibi ülkelerin F-35 tercihleri ABD lehine bir eğilim oluştururken, Hırvatistan ve Bulgaristan gibi ülkeler ikinci el F-16 veya Gripen gibi daha ekonomik seçeneklere yönelmişti. Portekiz'in kararı, dengelerin nasıl şekilleneceğini göstermesi açısından yakından izleniyor. Ekonomik açıdan bakıldığında, savunma harcamalarını artırma baskısı altındaki Portekiz için F-35'in getireceği ek mali yük, diğer kamu hizmetlerinden feragat anlamına gelebilir. Bu nedenle Lizbon, yalnızca uçak başına maliyeti değil, aynı zamanda uzun vadeli bakım, eğitim ve altyapı yatırımlarını da hesaba katmak zorunda.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD'nin Portekiz'e F-35 satma çabası, Türkiye'nin F-35 programından çıkarılması ve F-16 modernizasyonu konusundaki mevcut tartışmaları hatırlatıyor. Ankara, CAATSA yaptırımları ve S-400 krizi nedeniyle F-35 programından ihraç edilmiş, buna karşın İsveç ve Finlandiya'nın NATO üyeliği sürecinde F-16 alımı için onay bekliyor. Portekiz'in tercihi, Avrupa'da ABD'ye bağımlılık ve bağımsız savunma sanayii arasındaki dengeyi yansıtırken, Türkiye kendi yerli savaş uçağı KAAN'ı geliştirerek benzer bir bağımsızlık arayışında. Bu gelişme, Türkiye'nin Avrupa savunma projelerinde daha aktif rol alması gerektiğini de gösteriyor.
