İran savaşı sonrası ortaya çıkan ciddi plastik kıtlığı, Asya ülkelerinde gıda fiyatlarının aylarca yüksek seyretmesine neden olacak. Uzmanlara göre çiftlikten markete kadar gıda tedarik zincirinde kritik rol oynayan plastik ambalaj malzemelerinin fiyatı, savaşın yol açtığı arz kesintileri nedeniyle %40'a varan oranlarda arttı. Bu durum, özellikle düşük gelirli Asya ülkelerinde milyonlarca tüketiciyi etkileyecek bir gıda enflasyonu dalgasını tetikleyebilir. İran'ın petrol ve petrokimya ihracatına uygulanan yaptırımlar ve savaşın lojistik altyapıya verdiği zarar, plastik hammaddesi olan nafta ve etilen arzını önemli ölçüde daralttı. Analistler, bu krizin küresel gıda güvenliğini tehdit edebilecek boyutlara ulaşabileceği uyarısında bulunuyor.
Plastik Arzındaki Daralma ve Fiyat Artışı
İran savaşı, dünyanın en büyük petrokimya üreticilerinden biri olan ülkenin üretim tesislerini ve ihracat limanlarını vurdu. Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre, İran'ın petrokimya üretimi savaş öncesine kıyasla %60 düştü. Bu düşüş, başta Asya olmak üzere küresel plastik piyasasında büyük bir arz açığı yarattı. Plastik reçine fiyatları, Ağustos ayından bu yana ton başına 1.200 dolardan 1.700 dolara yükseldi. Ambalaj üreticileri, maliyet artışlarını tüketiciye yansıtmak zorunda kaldı. Malezya, Endonezya ve Filipinler gibi ülkelerde marketlerdeki temel gıda ürünlerinin fiyatları son üç ayda %15-25 arttı. Dünya Bankası'nın yayımladığı bir raporda, plastik ambalaj maliyetlerindeki bu artışın, özellikle taze meyve, sebze ve et ürünlerinde fiyatları daha da yukarı çekeceği belirtiliyor.
Savaşın başlamasıyla birlikte İran'dan petrokimya ithalatı durma noktasına gelirken, alternatif tedarikçiler olan Suudi Arabistan ve Güney Kore de talebi karşılamakta zorlanıyor. Küresel nakliye maliyetlerinin yüksek olması ve konteyner sıkıntısı, plastik tedarikini daha da karmaşık hale getiriyor. Birçok gıda işleyicisi, ambalaj malzemesi bulamadığı için üretimini azaltmak zorunda kaldı. Bu durum, gıda israfını artırırken, tüketicilerin raflarda daha az ürünle karşılaşmasına yol açıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Plastik krizi, yalnızca Asya ile sınırlı kalmayacak. Küresel tedarik zincirleri birbirine bağlı olduğu için, Avrupa ve Amerika pazarlarında da fiyat artışları bekleniyor. Avrupa Birliği, plastik ambalaj atıklarını azaltma hedefleri doğrultusunda geri dönüştürülmüş plastik kullanımını teşvik ederken, savaşın yarattığı arz krizi bu geçişi hızlandırabilir. Ancak kısa vadede, geri dönüştürülmüş plastik arzının da yetersiz olması, alternatif çözümleri sınırlıyor. Uzmanlar, krizin en az 12 ay daha süreceğini ve gıda fiyatlarındaki yükselişin 2025'in ilk çeyreğine kadar devam edebileceğini öngörüyor. Bu durum, gelişmekte olan ülkelerde gıda enflasyonunu körükleyerek sosyal huzursuzluklara yol açma potansiyeli taşıyor. Dünya Gıda Programı, krizden en çok etkilenen ülkelerde acil yardım ihtiyacının arttığını bildiriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, petrokimya hammaddesinde büyük ölçüde ithalata bağımlı bir ülke. İran savaşı sonrası plastik arzındaki daralma, Türkiye'nin ambalaj ve gıda sektörlerini doğrudan etkileyecektir. Türkiye, İran'dan yılda yaklaşık 1,5 milyar dolarlık petrokimya ürünü ithal ediyordu; savaş bu ticareti durma noktasına getirdi. Alternatif tedarikçiler Rusya ve Azerbaycan olsa da, fiyatların yükselmesi kaçınılmaz. Bu durum, Türkiye'de gıda fiyatlarının daha da artmasına ve enflasyonla mücadeleyi zorlaştırabilir. Kriz, aynı zamanda Türkiye'nin plastik atık yönetimi ve geri dönüşüm kapasitesini artırma ihtiyacını bir kez daha ortaya koymaktadır. Uzun vadede, yerli petrokimya yatırımlarının hızlandırılması stratejik bir öncelik haline gelmiştir.
