Peru, son yıllarda siyasi istikrarsızlık ve güvenlik krizleriyle boğuşurken, işkenceye başvurulması sadece bu ülkenin değil, tüm dünyanın yüzleşmesi gereken bir gerçeği gün yüzüne çıkarıyor. İşkence, çoğu zaman toplumların kendilerine anlattığı tehdit, düşman ve hukukun bir kenara bırakılmasının gerekliliği hikayeleriyle başlar. Peru örneği, bu sürecin nasıl işlediğini ve bunun küresel demokrasi ve insan hakları üzerindeki etkilerini anlamak için kritik bir ders sunuyor.
Peru'da İşkencenin Yükselişi: Arka Plan
Peru, 1980'lerde Aydınlık Yol ve Tupac Amaru Devrimci Hareketi gibi silahlı gruplarla mücadele ederken, devlet güçlerinin sistematik işkence ve insan hakları ihlalleri yaptığı ortaya çıkmıştı. Bu dönemde, hükümetler 'düzeni sağlama' gerekçesiyle olağanüstü yetkiler kullanmış, hukukun üstünlüğünü askıya almıştı. 2000'li yıllarda demokratik geçişle birlikte bu uygulamaların hesabı sorulmaya başlansa da, 2016'dan itibaren artan siyasi kriz ve yolsuzluk skandalları, eski otoriter refleksleri yeniden canlandırdı. Özellikle 2022'de eski Cumhurbaşkanı Pedro Castillo'nun görevden alınması ve ardından gelen protestolar sırasında güvenlik güçlerinin aşırı güç kullanımı ve işkence iddiaları arttı. Peru İnsan Hakları Ombudsmanlığı'nın raporlarına göre, 2022-2023 yılları arasında en az 60 kişi güvenlik güçleri tarafından işkenceye maruz kaldı. Bu vakaların çoğu, protestocuların 'terörist' olarak etiketlenmesi ve yasal korumaların askıya alınmasıyla gerçekleşti.
Küresel Boyut: Tehdit Algısı ve Hukukun Askıya Alınması
Peru'daki bu durum, dünya genelinde benzer bir eğilimin parçası. Terörizmle mücadele, organize suç veya göçmen krizi gibi gerekçelerle birçok ülkede olağanüstü hal uygulamaları yaygınlaşıyor. ABD'de Guantanamo, İngiltere'de Kuzey İrlanda sorunu, İsrail'de Filistinlilere yönelik muamele, bu sarmalın örnekleri. Uluslararası Af Örgütü'nün 2023 raporunda, 45 ülkede işkence veya kötü muamelenin sistematik olarak kullanıldığı belirtiliyor. Peru örneği, bu eğilimin sadece otoriter rejimlerde değil, demokrasilerde de ortaya çıkabileceğini gösteriyor. Toplumlar, güvenlik endişeleri nedeniyle insan haklarından feragat etmeye hazır hale geldiğinde, işkence yeniden meşru bir araç haline gelebiliyor. Bu durum, uluslararası sözleşmelerin (BM İşkenceye Karşı Sözleşme) ve insan hakları normlarının aşındığına işaret ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Peru'daki işkence ve hukukun askıya alınması deneyimi, Türkiye için de önemli dersler içeriyor. Türkiye, özellikle 15 Temmuz darbe girişimi sonrası olağanüstü hal uygulamaları ve güvenlik gerekçeleriyle insan hakları ihlallerinin arttığı bir dönemden geçti. Benzer şekilde, toplumsal kutuplaşma ve 'düşman' algısı, hukukun üstünlüğünü zedeleyebiliyor. Türkiye'nin bu süreçte insan hakları standartlarını koruması, hem iç istikrar hem de uluslararası itibarı açısından kritik. Küresel olarak işkencenin yeniden meşrulaştırılması eğilimi, Türkiye'nin de bu sarmala kapılmaması için uyanık olması gerektiğini gösteriyor. Türk dış politikası, insan haklarını merkeze alan bir söylemi sürdürmeli ve bu tür uygulamaların önüne geçmek için uluslararası mekanizmalarla işbirliği yapmalıdır.
