Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasında yürütülen müzakerelerde barış anlaşmasının nihai metninin taraflarca kabul edildiğini duyurdu. Şerif'in bu açıklaması, bölgesel dengeleri yakından ilgilendiren bir gelişme olarak değerlendirilirken, Beyaz Saray ve İran makamlarından henüz resmi bir yanıt gelmedi. Başbakan Şerif, başkent İslamabad'da düzenlediği basın toplantısında, iki ülke arasındaki anlaşmazlıkların çözümüne yönelik diplomatik çabaların meyvesini verdiğini belirtti.
Gelişmenin arka planı
Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, yaptığı açıklamada ABD ile İran arasında varılan barış anlaşmasının nihai metninin hazır olduğunu ve tarafların bu metin üzerinde mutabık kaldığını ifade etti. Şerif, anlaşmanın detaylarına ilişkin herhangi bir bilgi vermezken, sürecin gizlilik içinde yürütüldüğünü ve önümüzdeki günlerde resmi açıklamaların yapılacağını söyledi. Bu açıklama, Pakistan'ın uzun süredir ABD-İran gerginliğinde arabulucu rolü oynadığı bir dönemde geldi. Pakistan, özellikle Suudi Arabistan ve İran arasındaki gerilimi azaltma çabalarının ardından, ABD-İran ilişkilerinde de yapıcı bir rol üstlenmişti.
ABD ile İran arasındaki nükleer anlaşma (JCPOA) 2015 yılında imzalanmış, ancak 2018'de dönemin ABD Başkanı Donald Trump'ın anlaşmadan tek taraflı çekilmesiyle krize girmişti. Trump yönetiminin İran'a yönelik maksimum baskı politikası, Tahran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırmasına ve bölgedeki vekil güçler aracılığıyla gerilimi tırmandırmasına yol açmıştı. Joe Biden'ın başkan seçilmesinin ardından müzakereler yeniden başlamış, ancak taraflar arasındaki güvensizlik ve taleplerdeki katılık nedeniyle ilerleme kaydedilememişti.
Pakistan Başbakanı'nın bu açıklaması, İran'ın nükleer programına ilişkin Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile yaşanan son anlaşmazlıkların gölgesinde geldi. UAEA, İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'a çıkardığını ve bazı tesislerde denetimleri engellediğini rapor etmişti. Bu durum, ABD ve Avrupa ülkelerinin İran'a yeni yaptırımlar uygulamasına neden olmuştu.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD-İran anlaşması, sadece iki ülke arasındaki ilişkileri değil, aynı zamanda Orta Doğu'daki güç dengelerini de etkileyecek bir potansiyele sahip. İran'ın nükleer programının sınırlandırılması, bölgedeki Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail gibi ülkeler için hayati önem taşıyor. Bu ülkeler, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını kendi güvenliklerine yönelik en büyük tehditlerden biri olarak görüyor.
Anlaşmanın sağlanması halinde, İran'a yönelik ekonomik yaptırımların kademeli olarak kaldırılması gündeme gelebilir. Bu durum, İran'ın enerji ihracatını artırmasına ve küresel petrol piyasalarında arz fazlasına yol açarak petrol fiyatlarını düşürebilir. Ayrıca, İran'ın uluslararası ticaret ve yatırım ağlarına yeniden entegre olması, bölgesel ekonomik iş birliğini canlandırabilir.
Pakistan'ın arabuluculuk rolü, ülkenin bölgesel bir güç olarak konumunu güçlendirme çabalarının bir parçası olarak değerlendiriliyor. İslamabad yönetimi, geçtiğimiz yıl Suudi Arabistan ile İran arasındaki diplomatik ilişkilerin yeniden tesis edilmesinde de etkili olmuştu. Pakistan'ın bu başarısı, Çin'in bölgedeki artan nüfuzuna karşı bir denge unsuru olarak da görülebilir.
Bununla birlikte, anlaşmanın uygulanabilirliği konusunda şüpheler var. İran'ın devrim muhafızları gibi güçlü kurumların anlaşmaya bağlı kalıp kalmayacağı ve ABD Kongresi'ndeki Cumhuriyetçi muhalefetin anlaşmayı baltalama girişimleri, sürecin önündeki engeller arasında sayılıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran anlaşmasının sağlanması, Türkiye'nin enerji güvenliği ve bölgesel istikrar politikaları açısından kritik önemdedir. Türkiye, doğal gaz ve petrol ihtiyacının önemli bir kısmını İran'dan karşılamaktadır; yaptırımların hafiflemesi, enerji maliyetlerini düşürebilir ve ticaret hacmini artırabilir. Ayrıca, anlaşma Suriye, Irak ve Yemen gibi kriz bölgelerinde İran'ın rolünü yeniden tanımlayabilir, bu da Türkiye'nin güney sınırlarındaki güvenlik ortamını etkileyebilir. Ancak anlaşmanın başarısı, İsrail ve Körfez ülkelerinin tepkilerine bağlı olup, Türkiye bu süreçte dengeli bir diplomasi izlemek durumundadır.
