Orta Asya'nın önemli ülkelerinden Özbekistan, yapay zeka (YZ) tedarik zincirlerinde ABD öncülüğündeki Pax Silica girişimine katılmak için Washington'a başvurdu. Bu gelişme, ülkenin bir ay önce Çin'in küresel yapay zeka iş birliği örgütü WAIOC'ye (World Artificial Intelligence Cooperation Organization) katılmasının hemen ardından geldi. Özbekistan'ın iki rakip teknoloji kutbu arasında denge kurma çabası, Soğuk Savaş dönemindeki blok siyasetine benzetilen yeni bir jeopolitik gerilimin Orta Asya'ya yansıması olarak yorumlanıyor.
Özbekistan'ın İkili Hamlesi: Pax Silica ve WAIOC Üyelikleri
Özbekistan, Kasım 2024'te Çin'in kurduğu WAIOC'ye resmi olarak katılmıştı. Bu örgüt, Çin'in küresel yapay zeka iş birliğini artırma ve kendi teknoloji standartlarını yayma hedefinin bir parçası olarak görülüyor. WAIOC, Pekin'in dijital altyapı projelerini ve yapay zeka uygulamalarını teşvik etmeyi amaçlıyor. Özbekistan'ın bu üyeliği, Çin ile ekonomik ve teknolojik ilişkilerini güçlendirme stratejisinin doğal bir adımı olarak değerlendirilmişti.
Ancak görünen o ki Taşkent yönetimi, tek bir tarafa bağlı kalmak istemiyor. Özbekistan'ın şimdi de ABD'nin 2024 yılında başlattığı Pax Silica girişimine katılmak istemesi, iki süper güç arasında denge kurma arayışının açık bir göstergesi. Pax Silica, özellikle yarı iletkenler, veri merkezleri ve yapay zeka yazılımlarının tedarik zincirlerini güvence altına almayı ve ABD'nin teknolojik liderliğini sürdürmesini hedefliyor. Özbekistan'ın bu başvurusu, ABD'nin Orta Asya'daki etkisini artırma çabalarıyla da örtüşüyor.
Orta Asya'da Teknoloji Rekabeti: Çin ve ABD Arasında Jeopolitik Satranç
Orta Asya, zengin doğal kaynakları ve stratejik konumu nedeniyle uzun süredir büyük güçlerin rekabet alanı olmuştur. Son yıllarda bu rekabet, teknoloji alanında yoğunlaşmış durumda. Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında bölgeye yaptığı yatırımlar, dijital altyapı ve yapay zeka projelerini de içeriyor. Öte yandan ABD, son dönemde Orta Asya ülkeleriyle C5+1 formatındaki toplantılar ve teknoloji ortaklıkları aracılığıyla bağlarını güçlendirmeye çalışıyor.
Özbekistan'ın bu ikili hamlesi, bölge ülkelerinin çoğunun izlediği çok yönlü dış politika anlayışının bir yansıması. Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan da benzer şekilde hem Çin hem de ABD ile ekonomik ve teknolojik iş birliklerini sürdürüyor. Bu ülkeler için asıl amaç, büyük güçler arasındaki rekabetten en iyi şekilde faydalanmak ve kendi çıkarlarını maksimize etmek. Özbekistan'ın bu tutumu, bölgede Rusya'nın etkisinin azalmasıyla birlikte yeni bir bağımsızlık ve çeşitlendirme arayışının da göstergesi olarak okunabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin Orta Asya'daki nüfuz mücadelesinde yeni bir boyutun habercisi. Türkiye, enerji, ticaret ve savunma alanlarındaki iş birliklerini derinleştirdiği Türk devletleriyle teknoloji alanında da iş birliğini artırma potansiyeline sahip. Özbekistan'ın ABD ve Çin arasında denge kurma arayışı, Türkiye'ye bu ülkeyle yapay zeka, dijital altyapı ve teknoloji transferi konularında yeni iş birliği fırsatları yaratabilir. Ayrıca Türkiye'nin kendi yapay zeka ve teknoloji hamleleri, Orta Asya'daki bu jeopolitik rekabette alternatif bir ortak olarak öne çıkmasını sağlayabilir. Bu durum, Türkiye'nin bölgedeki ekonomik ve stratejik konumunu güçlendirme açısından değerlendirilmelidir.
