Özbekistan'da su kaynaklarının yönetimi, yıllardır yolsuzluk ve verimsizlikle boğuşuyor. Ülkenin tarıma dayalı ekonomisinde hayati öneme sahip su sektöründe, rüşvet, kayırmacılık ve fonların kötüye kullanılması yaygın bir sorun. Gerçek bir reform, suç işlemeyi zorlaştıran, tespiti kolaylaştıran ve failler için ödülü azaltan bir sistem kurmayı gerektiriyor. Ancak mevcut durumda, yolsuzluk yapanların cezalandırılma riski düşük, kazançları ise yüksek olduğu için sorun devam ediyor.
Sorunun kökenleri
Özbekistan'ın su sektöründeki yolsuzluk, Sovyet döneminden kalma merkeziyetçi yönetim yapısından kaynaklanıyor. Su dağıtımı ve altyapı projeleri, şeffaflıktan uzak, bürokratik bir sistemle yürütülüyor. Yerel düzeydeki yetkililer, su tahsisinde keyfi kararlar alabiliyor ve bu durum rüşvet için zemin hazırlıyor. Ayrıca, sulama kanallarının bakımı için ayrılan bütçeler sık sık çalınıyor veya amacı dışında kullanılıyor. 2022 Dünya Bankası raporuna göre, Özbekistan'da su kayıpları %40'a ulaşıyor, bunun büyük kısmı altyapı eksikliğinden değil, yönetim zafiyetinden kaynaklanıyor.
Reform çabaları ise genellikle yüzeysel kalıyor. Hükümet, yolsuzlukla mücadele için yasalar çıkarmış olsa da uygulamada ciddi eksiklikler var. Denetim mekanizmaları zayıf, yargı bağımsız değil ve siyasi irade sınırlı. Su sektöründe çalışan birçok uzman, düşük maaşlar nedeniyle rüşvete yöneliyor. Bu durum, sektördeki yolsuzluğu besleyen bir kısır döngü oluşturuyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Özbekistan'ın su sorunu sadece ülke içi bir mesele değil. Orta Asya'da su kaynaklarının paylaşımı, bölgesel gerilimlerin önemli bir kaynağı. Amu Derya ve Siri Derya nehirleri, Özbekistan'ın yanı sıra Türkmenistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Kazakistan için de hayati öneme sahip. Yolsuzluk nedeniyle suyun verimsiz kullanılması, Aral Gölü'nün kurumasını hızlandırıyor ve bölgede çevresel felakete yol açıyor. Ayrıca, su kıtlığı, tarımsal üretimi düşürerek gıda güvenliğini tehdit ediyor. Bu durum, Afganistan'dan gelen istikrarsızlık ve İslami radikalleşme riskini artırıyor. Küresel iklim değişikliği de su krizini derinleştiriyor, bu nedenle yolsuzluğun ortadan kaldırılması bölgesel istikrar için kritik.
Uluslararası toplum, Özbekistan'da su yönetimini iyileştirmek için çeşitli projeler yürütüyor. ABD ve AB, altyapı yatırımları ve kapasite geliştirme programlarına fon sağlıyor. Ancak yolsuzluk, bu yardımların etkinliğini ciddi şekilde sınırlıyor. Uzmanlar, başarılı bir reform için toplumda yolsuzluğa karşı farkındalığın artırılması, sivil toplumun güçlendirilmesi ve bağımsız denetim kurumlarının oluşturulması gerektiğini vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Özbekistan, Türkiye ile tarihî ve kültürel bağları olan bir Türk devletidir. İkili ticaret hacmi son yıllarda artış göstermiştir; 2022'de 3,6 milyar dolara ulaşmıştır. Su sektöründeki yolsuzluk, Türk yatırımcılar için risk oluşturmakta ve sulama teknolojileri, altyapı gibi alanlarda iş birliğini zorlaştırmaktadır. Türkiye, Orta Asya'da nüfuzunu artırmayı hedeflerken, bölgedeki su krizi ve yolsuzluk, istikrarı tehdit eden unsurlardır. Bu nedenle Türkiye'nin, Özbekistan'da şeffaf yönetim ve reformları desteklemesi, kendi çıkarları açısından da önemlidir. Ayrıca, Türkiye'nin su yönetimindeki başarılı deneyimleri (DSİ gibi kurumlar) Özbekistan'a model olarak sunulabilir.
