Uluslararası Deniz Yatağı Otoritesi (ISA), derin deniz madenciliğine yönelik düzenlemelerin hala tamamlanamadığı bir ortamda, üst düzey yönetimini belirlemek üzere seçimlere hazırlanıyor. Bu seçim, otoritenin yıl sonuna kadar ilk ticari derin deniz madenciliği işletme lisansı başvurusunu alabileceği endişelerini de beraberinde getiriyor. Kingston, Jamaika merkezli kurum, 36 üyeli Konseyi'nin yanı sıra Genel Sekreterlik pozisyonu için de oylama yapacak. Tartışmaların odağında, Pasifik Okyanusu'nun Clarion-Clipperton Bölgesi'ndeki mangan nodüllerinin çıkarılmasına yönelik düzenlemelerin eksikliği yer alıyor.
Derin Deniz Madenciliğinin Arkasındaki Tartışmalar
Derin deniz madenciliği, okyanus tabanında bulunan ve elektrikli araç bataryaları, cep telefonları ve diğer yüksek teknoloji ürünlerinde kullanılan kobalt, nikel, bakır ve manganez gibi minerallerin toplanmasını hedefliyor. Ancak çevre grupları, bu faaliyetlerin henüz tam olarak anlaşılamayan ekosistemlere, özellikle de biyolojik çeşitlilik açısından zengin hidrotermal bacalara ve derin deniz habitatlarına geri dönüşü olmayan zararlar verebileceği konusunda uyarıyor. ISA, 1994 yılında Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) kapsamında kuruldu ve görevi, devletler ve özel şirketler adına deniz yatağı kaynaklarının yönetimini düzenlemek. Bugüne kadar sadece keşif lisansları verildi; herhangi bir ticari işletme lisansı bulunmuyor.
Son yıllarda, özellikle Nauru, Belçika merkezli Global Sea Mineral Resources (GSR) ve Kanada merkezli The Metals Company gibi aktörler, ticari madencilik için baskı yapıyor. Nauru, 2021 yılında ISA'ya iki yıl içinde işletme kurallarının oluşturulması için resmi bir bildirimde bulunmuştu, bu da 'tetikleme maddesi' olarak bilinen süreci başlattı. Ancak bu süreçte düzenlemeler tamamlanamazsa, bazı ülkeler bunun 'kural olmadan' lisans başvurularına yol açabileceğinden endişe ediyor.
Küresel Boyut: Ekonomik Fırsat mı, Çevresel Risk mi?
Derin deniz madenciliği, yeşil enerji geçişi için kritik minerallerin tedarikine alternatif bir kaynak olarak görülüyor. Ancak çevresel etkileri konusunda bilimsel belirsizlik sürüyor. 2023'te yayımlanan bir araştırma, derin deniz madenciliğinin okyanus karbon tutma kapasitesini azaltabileceğini ve besin ağlarına zarar verebileceğini öne sürdü. Bu nedenle, birçok ülke (Fransa, Almanya, Yeni Zelanda ve Şili gibi) geçici bir moratoryum çağrısında bulunurken, Norveç gibi bazı ülkeler sınırlı madenciliğe izin vermeyi planlıyor. ISA Konseyi'ndeki tartışmalar, gelişmekte olan ülkelerin bu kaynaklardan adil pay alması, deniz hukukunun uygulanması ve çevre koruma standartlarının belirlenmesi etrafında dönüyor. Seçim sonuçları, bu kırılgan dengenin bundan sonraki yönünü belirleyecek.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, UNCLOS'a taraf olmamakla birlikte, derin deniz madenciliği ve okyanus yönetimi konularına ilgi duymaktadır. Türkiye'nin deniz yetki alanlarının (Münhasır Ekonomik Bölge) genişletilmesi ve Doğu Akdeniz'de hidrokarbon arama faaliyetleri bağlamında, okyanus tabanının yönetimi ve uluslararası hukuktaki gelişmeler dolaylı olarak ilgilendirmektedir. Ayrıca, Türkiye'nin savunma ve teknoloji şirketleri, derin deniz araçları ve oşinografik ekipmanlar geliştirmektedir; bu da ISA düzenlemelerinin Türk firmalarının uluslararası sulardaki faaliyetlerini etkileyebileceği anlamına gelmektedir. Kısa vadede doğrudan bir etki beklenmese de, Türkiye'nin BM Deniz Hukuku'na uyum çabaları ve bölgesel deniz politikaları açısından sürecin takip edilmesi önem arz etmektedir.
