Norveç yetkilileri, Svalbard takımadalarında Rus gemisi Professor Molchanov'a el koydu. El koyma kararı, Ukrayna'nın ulusal enerji şirketi Naftogaz'ın başvurusu üzerine mahkeme tarafından verildi. Rusya, kararı protesto ederek misilleme sinyali verdi. Olay, Arktik bölgesindeki jeopolitik gerilimi artırdı.
El Koymanın Arka Planı ve Hukuki Süreç
Norveç mahkemesi, Ukrayna'nın devlet enerji şirketi Naftogaz'ın açtığı davada verdiği kararla, Rusya'nın Naftogaz'a ödemesi gereken tazminatı tahsil etmek amacıyla Professor Molchanov adlı gemiye el koydu. Gemi, Svalbard'ın başkenti Longyearbyen limanında demirliydi. Mahkeme kararı, Naftogaz'ın 2018 yılında Stockholm Tahkim Mahkemesi'nde kazandığı ve Rusya'nın ödemediği milyarlarca dolarlık tazminat davasının bir parçası.
Rusya, el koyma kararını "hukuka aykırı" olarak nitelendirdi ve Norveç'e nota verdi. Kremlin Sözcüsü Dmitri Peskov, "Bu karar uluslararası hukuku ihlal ediyor ve derhal geri alınmalıdır" dedi. Norveç Dışişleri Bakanlığı ise kararın bağımsız mahkemeler tarafından alındığını ve hükümetin yargı sürecine müdahale etmeyeceğini açıkladı.
Professor Molchanov, Rusya'nın Arktik ve Antarktika Araştırma Enstitüsü'ne ait bir araştırma gemisi. Gemi, genellikle kutup bölgelerinde bilimsel çalışmalar için kullanılıyor. El koyma, Svalbard Antlaşması kapsamında bölgede yaşayan Rus vatandaşlarını da endişelendirdi. Svalbard, 1920 tarihli Spitsbergen Antlaşması ile Norveç egemenliğinde ancak askerden arındırılmış ve taraf ülkelere eşit ekonomik haklar tanıyan özel bir statüye sahip.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Olay, Rusya'nın Ukrayna işgali sonrası Batı ile artan geriliminin bir yansıması. Naftogaz, Rusya'nın Kırım'ı ilhakı sonrası kaybettiği varlıklar için açtığı davaları kazanmış ancak tahsilat yapamıyordu. Norveç'in el koyma kararı, Ukrayna lehine ilk kez somut bir adım olarak değerlendiriliyor.
Öte yandan, Svalbard'daki Rus yerleşimi Barentsburg, Rusya'nın Arktik'teki varlığının sembolü. El koyma, Moskova'nın bölgedeki çıkarlarına doğrudan bir müdahale olarak görülüyor. Rusya, Norveç'i "düşmanca davranış" sergilemekle suçladı ve karşı önlemler alabileceğini ima etti. NATO üyesi Norveç ise Rusya'nın Ukrayna'daki savaşını gerekçe göstererek yaptırımları sürdürüyor.
Uzmanlar, el koymanın Arktik'te yeni bir gerilim hattı oluşturabileceğini belirtiyor. Svalbard'ın özel statüsü nedeniyle Norveç'in adımları dikkatle izleniyor. Rusya, bölgede askeri varlık bulundurmuyor ancak araştırma gemileri ve madencilik faaliyetleriyle temsil ediliyor. El konulan gemi, Rusya'nın bölgedeki bilimsel misyonlarını da aksatabilir.
Uluslararası hukukçular, kararın Svalbard Antlaşması'na uygunluğunu tartışıyor. Antlaşma, taraf ülkelere eşit haklar tanısa da ticari ve hukuki uyuşmazlıklarda Norveç yasaları geçerli. Naftogaz'ın avukatları, kararın emsal teşkil edebileceğini ve Rusya'nın yurt dışındaki varlıklarına yönelik benzer davaların artabileceğini söylüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Norveç'in Rus gemisine el koyması, Karadeniz ve Akdeniz'deki dengeleri dolaylı etkileyebilir. Türkiye, Ukrayna ve Rusya arasında denge politikası izlerken, Batı'nın Rus varlıklarına yönelik el koyma uygulamalarını yakından takip ediyor. Ankara, Montrö Sözleşmesi kapsamında boğazlarda hassas bir denge gözetiyor. Rusya'nın misilleme olarak Türkiye'ye ait gemilere el koyma ihtimali düşük olsa da, küresel ticaret yollarında artan keyfi el koymalar Türk denizcilik sektörü için risk oluşturuyor. Türkiye, tahıl koridoru gibi girişimlerle bu tür gerilimlerin yönetilmesinde aktif rol alabilir.
