NATO, 7 Temmuz'da yaptığı açıklamayla, yaşlanan AWACS erken uyarı uçaklarını yenilemek amacıyla yaklaşık 4,5 milyar dolar bütçeli bir planı duyurdu. İttifak, on adede kadar İsveç yapımı Saab GlobalEye gözetleme uçağı satın almayı planlıyor. Bu karar, Amerikan üretici Boeing'in rakip teklifine karşı İsveç sistemini tercih etmesi anlamına geliyor. Satın alma, NATO'nun hava sahası gözetleme ve erken uyarı kapasitesini modernize etme yolunda atılmış önemli bir adım olarak değerlendiriliyor.
Gelişmenin arka planı
NATO'nun mevcut AWACS filosu, 1970'lerde kullanıma giren Boeing 707 tabanlı uçaklardan oluşuyor. Bu uçakların ortalama yaşı 40'ın üzerinde ve bakım maliyetleri giderek artıyor. İttifak, 2023'te başlattığı filo yenileme sürecinde başlangıçta Boeing'in E-7 Wedgetail modelini de değerlendirmişti. Ancak teknik özellikler, maliyet ve tedarik süreleri gibi faktörlerin karşılaştırılmasının ardından NATO, GlobalEye platformunda karar kıldı.
Saab GlobalEye, Bombardier Global 6000 iş jeti gövdesi üzerine inşa edilmiş, Erieye radar sistemiyle donatılmış bir uçak. Bu sistem, hem havadaki hem de denizdeki hedefleri yüksek hassasiyetle tespit edebiliyor. GlobalEye'in AWACS'e kıyasla daha düşük işletme maliyeti ve daha modern elektronik harp kabiliyetleri sunduğu belirtiliyor. NATO'nun ilk teslimatları 2028 yılında alması bekleniyor; tüm filonun ise 2035'e kadar tamamen konuşlandırılması hedefleniyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Bu karar, NATO'nun Avrupa savunma sanayisine verdiği desteğin bir yansıması olarak da görülebilir. Rusya-Ukrayna savaşı sonrası Avrupa'nın güvenlik yapılanmasında ABD dışı alternatiflere yönelim artıyor. İsveç'in NATO üyeliği sürecinin de tamamlanmasıyla birlikte Stockholm, ittifak içinde daha etkin bir rol üstleniyor. Öte yandan Boeing'in elenmesi, Amerikan savunma sanayisi için bir kayıp olsa da ABD'nin NATO içindeki ağırlığında bir azalma anlamına gelmiyor.
GlobalEye uçakları, sadece NATO'nun hava sahası gözetimini değil, aynı zamanda istihbarat ve keşif kabiliyetlerini de geliştirecek. Özellikle Doğu Avrupa sınırları ve Karadeniz bölgesindeki izleme kapasitesinin artırılması, Rusya'nın hareketliliğine karşı caydırıcılık sağlayabilir. Ayrıca sistem, İsveç ve Finlandiya gibi yeni üyelerin NATO entegrasyonunu güçlendirecek başka bir alan olacak.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, NATO'nun erken uyarı uçakları filosunun yenilenmesinden dolaylı olarak etkilenecek. Türk Hava Kuvvetleri, mevcut AWACS uçaklarından yararlanıyor; yeni nesil GlobalEye sistemleriyle birlikte bölgesel hava sahası gözetiminin daha etkin hale gelmesi Türkiye'nin güney sınırlarındaki tehditlerin izlenmesini kolaylaştırabilir. Ayrıca Türkiye'nin İsveç ile savunma sanayii işbirliği bağlamında, bu sistemlerin bakım ve yedek parça tedarikinde fırsatlar doğabilir. Ancak ABD ile Boeing üzerinden yaşanan gerilimlerin bu kararı etkilemiş olabileceği yorumları, Ankara-Washington ilişkilerinde yeni bir tartışma konusu yaratabilir.
