2026 FIFA Dünya Kupasına ev sahipliği yapacak Meksiko kenti, maskot olarak seçilen aksolotl semenderinin (Ambystoma mexicanum) görselleriyle donatılmış durumda. Ancak bu sembolik canlı, kentin güneyindeki Xochimilco kanallarında doğal ortamında neredeyse tamamen yok oldu. Bilim insanları, su kirliliği, istilacı türler ve kentleşme nedeniyle aksolotlların vahşi popülasyonunun son 20 yılda yüzde 99 azaldığını belirtiyor.
Koruma çabaları ve zorluklar
Meksiko Ulusal Özerk Üniversitesi (UNAM) Biyoloji Enstitüsü'nden Dr. Luis Zambrano, aksolotlların yalnızca Xochimilco kanal sisteminde yaşadığını ve 1998'de kilometrekare başına 6 bin birey varken bu sayının 2014'te 36'ya, 2023 itibarıyla ise yalnızca birkaç bireye düştüğünü açıkladı. Başlıca tehditler arasında kanallara boşaltılan arıtılmamış atık sular, tarım ilaçları ve Asya kökenli istilacı sazan ile tilapia balıklarının aksolotl yumurtalarını tüketmesi yer alıyor. UNAM, laboratuvar ortamında üreme programları yürütüyor; ancak genetik çeşitliliğin korunması ve doğal ortamın iyileştirilmesi büyük zorluk teşkil ediyor.
Meksiko hükümeti, 2023'te Xochimilco'da 'aksoyotl barınağı' adı altında 11 km uzunluğunda bir koruma bölgesi ilan etti. Bölgede geleneksel chinampa (yüzen tarım adacıkları) yöntemiyle tarım yapan çiftçilere kimyasal gübre kullanmamaları için teşvik veriliyor. Ancak bu önlemler popülasyonu toparlamak için yetersiz kalıyor. Dünya Kupası nedeniyle kente gelecek milyonlarca turistin, bölgenin ekolojik hassasiyetini daha da artırması bekleniyor.
Küresel sembol ve bilimsel önemi
Aksolotl, yalnızca Meksika'nın değil, dünyanın en sıra dışı canlılarından biri. Rejenerasyon yeteneği sayesinde kopan uzuvlarını, omuriliğini, hatta beyninin bir kısmını yeniden oluşturabiliyor. Bilim insanları, bu özelliğin insanlarda doku yenilenmesi ve kanser araştırmalarına ışık tutabileceğini düşünüyor. Ancak doğal ortamı yok olan tür, yalnızca laboratuvarlarda ve evcil hayvan ticaretinde varlığını sürdürüyor. Dünya Kupası maskotunun ticari başarısı, koruma bilincini artırmak için bir fırsat olarak görülse de, uzmanlar asıl ihtiyacın siyasi irade ve sürdürülebilir finansman olduğunu vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Her ne kadar Meksika'daki bir semender türünün yok oluşu Türkiye'ye doğrudan bir etki yapmasa da, bu örnek küresel biyoçeşitlilik krizinin somut bir göstergesidir. Türkiye, endemik türler açısından zengin bir ülke olarak habitat kaybı, kirlilik ve iklim değişikliği nedeniyle benzer tehditlerle karşı karşıyadır. Aksolotl vakası, mega etkinliklerin (Dünya Kupası, Olimpiyatlar) çevresel maliyetlerine ve koruma politikalarının yetersizliğine dair bir uyarı niteliğindedir. Türkiye'nin 2027 Avrupa Oyunları gibi büyük organizasyonlar öncesinde benzer ekolojik riskleri değerlendirmesi ve kentsel dönüşüm projelerinde biyoçeşitliliği dikkate alması önem taşımaktadır.
