Malezya, Borneo adasındaki Sarawak eyaletinde geçtiğimiz günlerde ilan edilen sis acil durumunu pazartesi günü sona erdirdi. Ancak yetkililer, komşu Endonezya'daki orman yangınlarının yol açtığı hava kirliliğinin hâlâ çok sağlıksız seviyelerde olduğu uyarısında bulundu. Sarawak, Endonezya'nın Kalimantan bölgesindeki yangınlardan ağır şekilde etkilenmiş, yoğun duman nedeniyle okullar tatil edilmiş ve günlük yaşam felç olmuştu.
Olayın Arka Planı
Malezya hükümeti, Sarawak eyaletindeki hava kirliliği endeksinin tehlikeli seviyelerin altına inmesi üzerine acil durumu kaldırdığını açıkladı. Ancak yetkililer, hava kalitesinin hâlâ "çok sağlıksız" kategorisinde olduğunu ve halkın dikkatli olması gerektiğini belirtti. Bölgedeki okulların bir kısmı tatil edilmeye devam ediyor, açık hava etkinlikleri iptal ediliyor. Endonezya'nın Kalimantan bölgesinde çıkan orman yangınları, her yıl olduğu gibi bu yıl da sınır ötesi duman sorununa yol açtı. Malezya ve Singapur, dumanın kendi topraklarına ulaşması nedeniyle Endonezya'ya defalarca çağrıda bulundu. Endonezya hükümeti ise yangınlarla mücadele için bölgeye ek güvenlik güçleri ve itfaiye ekipleri sevk ettiğini duyurdu. Uzmanlar, kuru mevsim ve tarım arazisi açmak için yapılan kontrollü yakma yöntemlerinin yangınların başlıca nedeni olduğunu belirtiyor. Güneydoğu Asya'da 1990'lardan bu yana benzer duman krizleri yaşanıyor ve her seferinde milyonlarca insan olumsuz etkileniyor. Malezya, 2019'da da benzer bir krizle karşılaşmış ve Sarawak'ta acil durum ilan etmişti.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Güneydoğu Asya'da sınır aşan duman sorunu, uzun süredir devam eden bir çevre ve sağlık krizi olarak öne çıkıyor. Endonezya, Malezya ve Singapur arasında 2002'de imzalanan Sınır Aşan Duman Kirliliği Anlaşması'na rağmen, yaptırım mekanizmalarının zayıflığı nedeniyle sorun her kurak mevsimde tekrarlanıyor. Bu yılki yangınlar, iklim değişikliğinin etkisiyle daha da şiddetlenmiş olabilir; zira bölgede sıcaklıklar mevsim normallerinin üzerinde seyrediyor ve yağışlar azaldı. Duman, sadece Malezya'yı değil, Singapur ve Endonezya'nın kendi kentlerini de etkiliyor. Singapur, hava kalitesinin bozulması üzerine bazı açık hava etkinliklerini askıya aldı. Küresel ölçekte ise bu tür orman yangınları, karbon salımını artırarak iklim değişikliğini daha da körüklüyor. Dünya Sağlık Örgütü, partikül madde konsantrasyonunun yüksek olduğu bölgelerde solunum yolu hastalıkları, kalp rahatsızlıkları ve erken ölüm riskinin arttığına dikkat çekiyor. Bölge ülkeleri arasında işbirliği çağrıları sürerken, ASEAN çatısı altında ortak bir erken uyarı sistemi kurulması yönünde adımlar atılıyor ancak somut ilerleme sınırlı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Güneydoğu Asya'daki bu tür çevre krizlerinden doğrudan etkilenmese de, küresel iklim değişikliğinin bir parçası olarak benzer risklerle karşı karşıya. Türkiye'de de son yıllarda orman yangınları ve hava kirliliği sorunları yaşanıyor; özellikle yaz aylarında Ege ve Akdeniz kıyılarında çıkan yangınlar büyük hasara yol açıyor. Endonezya'daki yangınların sınır aşan etkisi, Türkiye'nin komşularıyla çevre konularında işbirliği yapmasının önemini gösteriyor. Ayrıca Türkiye, ASEAN ülkeleriyle ticari ve diplomatik ilişkilerini geliştirme çabasında; bölgedeki istikrarsızlık ve sağlık krizleri bu ilişkileri dolaylı olarak etkileyebilir. Türkiye'nin iklim değişikliğiyle mücadelede uluslararası işbirliğine katılımı, hem çevresel hem de ekonomik açıdan kritik.
