Macaristan, Avrupa Birliği'nin (AB) amiral gemisi araştırma ve inovasyon programı Horizon Europe'a yeniden katılmak için gerekli tüm yasal engelleri aştığını duyurdu. Bilim ve Teknoloji Bakanı Zoltán Tanács, POLITICO'ya yaptığı açıklamada, ülkenin AB araştırma fonlarına erişiminin önündeki yasal bariyerlerin tamamen kaldırıldığını belirtti. Bu gelişme, Macaristan'ın AB ile yaşadığı uzun süreli anlaşmazlıkların ardından araştırma alanında normalleşme yolunda atılmış somut bir adım olarak değerlendiriliyor.
Horizon Europe'tan dışlanmanın arka planı
Horizon Europe, AB'nin 2021-2027 dönemi için 95,5 milyar euroluk bütçesiyle dünyanın en büyük araştırma ve inovasyon fonu konumunda. Program, iklim değişikliği, dijital dönüşüm, kanser araştırmaları ve yenilenebilir enerji gibi kritik alanlarda uluslararası işbirliklerini finanse ediyor. Ancak Macaristan, AB'nin hukuk devleti ilkelerine ilişkin endişeleri nedeniyle Aralık 2022'de alınan bir AB Konseyi kararıyla Horizon Europe fonlarından men edilmişti. Avrupa Komisyonu, Macaristan'da akademik özgürlük, yargı bağımsızlığı ve kamu ihalelerinde şeffaflık gibi konularda ciddi eksiklikler olduğunu savunuyordu.
Bu karar, Macar araştırmacılar ve üniversiteler için ağır sonuçlar doğurdu. Ülkenin önde gelen kurumları, konsorsiyum projelerinden dışlanarak hem maddi kaynak hem de uluslararası işbirliği ağlarından mahrum kaldı. Macar hükümeti ise kararı siyasi bir cezalandırma olarak nitelendirmiş ve AB'nin çifte standart uyguladığını öne sürmüştü.
Bakan Tanács'ın son açıklaması, bu sürecin artık sona ermek üzere olduğunu gösteriyor. Tanács, yasal engellerin kaldırıldığını ve teknik müzakerelerin olumlu ilerlediğini ifade etti. Macaristan'ın fonlara erişiminin yeniden sağlanması için Avrupa Komisyonu'nun nihai onayı bekleniyor. Komisyon yetkilileri, Macaristan'ın taahhütlerini yerine getirdiğini doğrulamak için değerlendirme sürecinin sürdüğünü belirtiyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Macaristan'ın Horizon Europe'a dönüşü, AB içindeki hukuk devleti mekanizmalarının işleyişi açısından da kritik bir sınav niteliğinde. Brüksel, son yıllarda Polonya ve Macaristan'a karşı benzer yaptırımlar uygulayarak fonları askıya almıştı. Polonya, yargı reformları konusunda attığı adımlarla fonlara erişimi yeniden kazanmıştı. Macaristan'ın da benzer bir yola girmesi, AB'nin koşulluluk mekanizmasının etkili olduğu yönündeki görüşleri güçlendirebilir.
Öte yandan, Macaristan'ın araştırma fonlarına erişiminin yeniden sağlanması, ülkenin bilimsel kapasitesini artıracak ve Orta Avrupa'daki inovasyon ekosistemine katkı sunacaktır. Macar üniversiteleri ve araştırma merkezleri, özellikle yapay zeka, biyoteknoloji ve malzeme bilimi gibi alanlarda uluslararası projelerde yer almayı hedefliyor. Ayrıca, Macaristan'ın AB fonlarından dışlanması, Çin ve Rusya gibi aktörlerle bilimsel işbirliğini artırmasına yol açmıştı; bu durumun Batı Bloku için endişe kaynağı olduğu biliniyor. Yeniden entegrasyon, Macaristan'ın Batı yönelimli araştırma ağlarına dönüşünü simgeliyor.
Ancak süreç henüz tamamlanmadı. Avrupa Komisyonu'nun resmi onayı ve fonların fiilen serbest bırakılması gerekiyor. Ayrıca, Macar hükümetinin taahhütlerini kalıcı olarak yerine getirip getirmeyeceği belirsizliğini koruyor. AB yetkilileri, yalnızca yasal düzenlemelerin değil, uygulamadaki değişimin de izleneceğini vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Macaristan'ın Horizon Europe'a dönüşü, Türkiye'nin AB araştırma programlarına katılımı açısından dolaylı da olsa bir emsal teşkil ediyor. Türkiye, Horizon Europe'a 2021'den bu yana katılımcı ülke statüsünde ve programın fonlarından yararlanabiliyor; ancak zaman zaman siyasi gerilimler nedeniyle işbirliği sekteye uğruyor. Macaristan örneği, AB'nin hukuk devleti ve demokrasi kriterlerini fon erişiminde ne kadar ciddiye aldığını gösteriyor. Türkiye, AB ile ilişkilerinde benzer koşullarla karşılaşmamak için yargı bağımsızlığı ve akademik özgürlük alanlarında reformları hızlandırmalı. Ayrıca, Macaristan'ın yeniden entegrasyonu, Orta Avrupa'da bilimsel rekabeti artıracak; Türk araştırmacılar için yeni ortaklık fırsatları doğabilir.
