Modern uluslararası sistem, büyük güçlerin rekabeti ve kurallara dayalı düzenin aşınmasıyla birlikte giderek daha kaotik bir görünüm sergiliyor. Bu ortamda, küçük ve orta ölçekli devletler, güvenliklerini sağlamak ve ekonomik refahlarını korumak için zorlu bir sınavla karşı karşıya. Peki, düzenin çöküşü karşısında 'küçükler' ne yapmalı? Güçlü müttefiklerin etrafında mı toplanmalı, yoksa kendi başlarına mı mücadele etmeli? Bu sorular, uluslararası ilişkilerin en kadim tartışmalarından birini yeniden gündeme getiriyor ve özellikle jeopolitik olarak hassas bölgelerdeki ülkeler için hayati bir önem taşıyor.
Düzensiz Dünyada Güvenlik Arayışı
Soğuk Savaş'ın sona ermesiyle ortaya çıkan ve ABD hegemonyasının altın çağı olarak nitelendirilen tek kutuplu düzen, artık tarihe karışmış durumda. Yükselen Çin, revizyonist Rusya ve bölgesel güç iddiaları, uluslararası sistemi yeniden şekillendiriyor. Bu çok kutuplu ve giderek daha düzensiz ortamda, küçük devletlerin manevra alanı daralıyor. Güvenlik şemsiyeleri altına girmek, ekonomik bağımlılıkları artırmak ve ittifaklar kurmak, geleneksel stratejiler arasında yer alıyor. Ancak her stratejinin kendine özgü maliyetleri ve riskleri var.
Birleşmiş Milletler sistemi ve uluslararası hukukun etkinliği, büyük güçlerin çıkarları doğrultusunda esnediğinde, küçük ülkeler için güvenlik garantileri kağıt üzerinde kalabiliyor. İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana süren ve kısmen başarılı olan kolektif güvenlik anlayışı, Ukrayna'daki savaş ve Orta Doğu'daki krizlerle birlikte ciddi yara aldı. Küçük devletler, egemenliklerini korumak için kendi kapasitelerini geliştirmenin yanı sıra, bölgesel iş birliği mekanizmalarını da daha etkin kullanmak zorunda.
Bu bağlamda, küçük devletlerin 'bir araya gelme' eğilimleri, yalnızca güvenlik alanında değil, iklim değişikliği, göç, enerji arz güvenliği ve siber güvenlik gibi sınır aşan tehditlerle mücadelede de önem kazanıyor. Küçük ülkeler, seslerini duyurabilmek ve müzakere masalarında daha etkili olabilmek için bölgesel bloklar ve koalisyonlar oluşturuyor. Ancak bu koalisyonların sürdürülebilirliği, üye ülkelerin çıkarlarının uyumlaştırılmasına ve büyük güçlerin baskılarına karşı dayanıklılığına bağlı.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Küçük devletlerin stratejik tercihleri, yalnızca kendi kaderlerini değil, içinde bulundukları bölgenin istikrarını da doğrudan etkiliyor. Baltık ülkeleri, NATO üyeliği aracılığıyla Rusya'ya karşı caydırıcılık ararken, Orta Asya ülkeleri Çin ve Rusya arasında denge politikası izliyor. Körfez ülkeleri ise güvenliklerini sağlamak için hem ABD hem de Çin ile çok yönlü ilişkiler geliştiriyor. Bu çeşitlilik, küçük devletlerin homojen bir davranış sergilemediğini, her birinin kendi jeopolitik konumu ve risk algısı doğrultusunda farklı stratejiler benimsediğini gösteriyor.
Öte yandan, küçük devletlerin bu çabaları, büyük güçler arasındaki rekabetin bir arenasına dönüşme riskini de taşıyor. Örneğin, Pasifik'teki ada ülkeleri, Çin ile ABD arasında askeri üs ve nüfuz mücadelesinin odağı haline geldi. Benzer şekilde, Afrika ve Latin Amerika'daki küçük ülkeler, Çin'in Altyapı Yatırım Bankası ve Kuşak-Yol Girişimi gibi projeleri ile Batı'nın kalkınma yardımları arasında sıkışmış durumda. Bu durum, küçük devletlerin 'bağımsız' dış politika izleme kapasitelerini zorlarken, aynı zamanda onlara yeni fırsatlar da sunuyor.
Küresel düzensizliğin bir diğer boyutu da teknolojik ve ekonomik bağımlılıklar. Küçük devletler, kritik teknolojilerde dışa bağımlılık nedeniyle kırılgan bir konumda. Yarı iletkenlerden ilaçlara, enerji kaynaklarından gıda tedarikine kadar pek çok alanda küresel tedarik zincirlerinin kesintiye uğraması, küçük ülkelerin ekonomik güvenliğini tehdit ediyor. Bu nedenle, küçük devletlerin dayanıklılık inşa etmeleri, ithalatı çeşitlendirmeleri ve yerel üretim kapasitelerini artırmaları gerekiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, jeopolitik konumu itibarıyla bir 'orta büyüklükte devlet' olarak nitelendirilse de, yaşadığı güvenlik endişeleri ve bölgesel krizlerden doğrudan etkilenmesi nedeniyle küçük devletlerin mücadele dinamiklerini yakından ilgilendirmektedir. Türkiye, çok yönlü dış politikasıyla hem Batı ittifakı içinde kalmış hem de bölgesel bir aktör olarak kendi inisiyatiflerini geliştirmiştir. Bu denge, küçük devletlerin 'birlikte mücadele' anlayışının Türkiye için de geçerli olduğunu göstermektedir. Türkiye'nin savunma sanayiindeki atılımları ve enerji alanındaki arayışları, bağımsızlığını pekiştirme çabası olarak okunabilir. Öte yandan, Türkiye'nin Azerbaycan, Katar ve Libya ile kurduğu iş birlikleri, küçük ve orta ölçekli devletlerin ittifak arayışlarının somut örnekleri olarak öne çıkmaktadır. Bu iş birlikleri, Türkiye'nin bölgesel istikrara katkı sağlama hedefiyle örtüşmektedir.
