Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi'ne göre 18 yaş altı bireyler çocuk kabul edilir ve cezai sorumlulukları sınırlıdır. Ancak son yıllarda birçok ülkede çocuk suçluluğunun artmasıyla birlikte, ceza sorumluluğu yaşını düşürme yönünde talepler yükseliyor. Özellikle şiddet içeren suçlar işleyen çocuklar için "çocuk değil, cani" söylemi yaygınlaşıyor. Bu eğilim, toplumda cezalandırma arzusunu körüklerken, çocuk psikolojisi ve suçun kökenleri göz ardı ediliyor.
Gelişmenin Arka Planı
Ceza sorumluluğunun yaşı, bir çocuğun işlediği bir suçtan dolayı cezai olarak sorumlu tutulabileceği asgari yaşı ifade eder. Dünyada bu yaş 6 ile 18 arasında değişmektedir. Örneğin, İngiltere'de 10, Almanya'da 14, İsveç'te 15 yaşındır. Son dönemde bazı ülkelerde, özellikle ağır suçlar söz konusu olduğunda, bu yaşın düşürülmesi tartışılmaktadır. Avustralya'da Yeni Güney Galler eyaleti, 14-16 yaş arası çocukların ağır suçlarda yetişkin gibi yargılanmasını öngören bir yasa tasarısı üzerinde çalışıyor. Benzer şekilde ABD'de birçok eyalet, 13-14 yaşındaki çocukları yetişkin mahkemelerinde yargılamaya başladı.
Bu eğilimin arkasında, kamuoyunun artan güvenlik kaygıları ve medyada sıkça yer alan çocuk suçluların sansasyonel haberleri yatıyor. Ancak uzmanlar, çocuk beyninin tam olarak gelişmediğini, dürtü kontrolü ve öngörü yetisinin sınırlı olduğunu vurguluyor. Çocuk suçluluğunun genellikle yoksulluk, istismar ve eğitim eksikliği gibi sosyal faktörlerden kaynaklandığı belirtiliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Küresel ölçekte, ceza sorumluluğu yaşının düşürülmesi eğilimi, adalet sistemlerinin insan hakları standartlarıyla çelişiyor. BM Çocuk Hakları Komitesi, 12 yaş altı çocukların asla cezai sorumluluğa sahip olmaması gerektiğini belirtiyor. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de çocukların yargılanması ve cezalandırılmasında özel koruma önlemleri alınması gerektiğine hükmediyor.
Özellikle Ortadoğu ve Asya'da, bazı ülkelerde çocuk suçlulara idam cezası dahi uygulanabiliyor. Suudi Arabistan ve Yemen gibi ülkelerde çocuklar suç işlediklerinde yetişkin muamelesi görebiliyor. Bu durum, uluslararası toplumun tepkisini çekiyor ve insan hakları örgütleri tarafından kınanıyor.
Avrupa'da ise ceza sorumluluğu yaşını düşürme teşebbüsleri sınırlı kalsa da, özellikle aşırı sağ partilerin yükselişiyle birlikte bu konu siyasi bir malzeme haline geliyor. Fransa'da 2023'te bir çocuğun işlediği şiddet suçu sonrası hükümet, ceza sorumluluğu yaşını 16'dan 14'e indirmeyi tartışmış ancak yasalaştıramamıştır.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de ceza sorumluluğu yaşı 12'dir ve 12-15 yaş arası çocuklar sadece bazı ağır suçlardan yargılanabilir. Son yıllarda, özellikle organize suç örgütlerinin çocukları kullanması ve çocuk suçluluğundaki artış, kamuoyunda ceza sorumluluğu yaşının düşürülmesi taleplerini beraberinde getirmiştir. Ancak Türkiye'nin çocuk adalet sistemi, Çocuk Koruma Kanunu ile yeniden yapılandırılmış olup, çocukların ıslahı ve topluma kazandırılması hedeflenmektedir. Bu küresel eğilimin Türkiye'ye yansıması, çocuk suçluluğuyla mücadelede daha sert yaptırımlar yerine, sosyal politikalar ve eğitim yoluyla önleme stratejilerinin güçlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Türkiye'nin BM Çocuk Hakları Sözleşmesi'ne taraf olması, uluslararası standartlara uyumu zorunlu kılmaktadır.
