Birleşmiş Milletler'in 2005 Dünya Zirvesi'nde kabul edilen 'Koruma Sorumluluğu' (Responsibility to Protect - R2P) doktrini, devletlerin soykırım, savaş suçları, etnik temizlik ve insanlığa karşı suçları önleme sorumluluğunu vurguluyor. Ancak bu norm, özellikle Libya (2011) ve Suriye (2011-günümüz) krizlerinde manipüle edilmesi ve seçici uygulanması nedeniyle gözden düştü. Bugün Gazze'de devam eden çatışmalar, Myanmar'daki Rohingya krizi ve Etiyopya'daki Tigray savaşı gibi durumlar, R2P'nin yeniden canlandırılması gerektiğini gösteriyor. Uluslararası toplum, bu doktrini siyasi çıkarların aracı olmaktan çıkarıp, gerçekten insani krizlere müdahale edecek şekilde reforme etmek zorunda.
Doktrinin Kökenleri ve Manipülasyonu
R2P, 1990'lardaki Ruanda soykırımı ve Srebrenitsa katliamı gibi başarısız müdahalelerin ardından geliştirildi. Kanadalı bir komisyon tarafından 2001'de ortaya atılan kavram, 2005'te BM Genel Kurulu'nda kabul edildi. Ancak Libya'da BM Güvenlik Konseyi'nin 1973 sayılı kararıyla müdahale yetkisi alan NATO, bu operasyonu rejim değişikliğine dönüştürünce, Çin ve Rusya gibi ülkeler Suriye'de benzer bir kararı veto etti. Bu tutarsızlık, R2P'nin 'Batı emperyalizminin bir aracı' olarak algılanmasına yol açtı.
Oysa doktrin, askeri müdahaleden önce üç sütuna dayanıyor: Devletin kendi halkını koruma sorumluluğu, uluslararası toplumun bu konuda yardım etme sorumluluğu ve ancak barışçıl yollar tükendiğinde askeri müdahale. Pratikte bu sütunlar genellikle atlanıyor; örneğin Myanmar'da askeri cuntaya karşı hiçbir askeri müdahale olmadı, sadece ekonomik yaptırımlar uygulandı.
Yeniden Canlandırma Çabaları
BM Genel Sekreteri António Guterres, 2023'te 'İnsani Koruma Gündemi' adlı bir rapor yayımlayarak R2P'nin daha kapsayıcı şekilde uygulanmasını önerdi. Raporda, iklim değişikliğinin yol açtığı yerinden edilmeler ve salgın hastalıklar gibi yeni tehditlerin de bu kapsama alınması gündeme geldi. Ayrıca, uluslararası ceza hukuku mekanizmalarının güçlendirilmesi ve erken uyarı sistemlerinin iyileştirilmesi öneriliyor. Ancak, Çin ve Rusya'nın BM Güvenlik Konseyi'ndeki vetoları, bu çabaları baltalıyor.
Bölgesel örgütlerin rolü de kritik. Afrika Birliği, R2P'yi kendi 'Ortak Savunma ve Güvenlik Politikası' çerçevesinde benimsedi, ancak mali ve lojistik kısıtlar nedeniyle etkin olamıyor. Avrupa Birliği ise insani müdahale gücü oluşturma çalışmalarını sürdürüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, R2P'nin seçici uygulanmasına karşı çıkan ülkelerden biri. Özellikle Suriye krizinde, BM Güvenlik Konseyi'nin hareketsiz kalmasını eleştiren Ankara, sınır ötesi operasyonlarla kendi güvenliğini sağlama yolunu seçti. Türkiye, R2P'nin çifte standarttan arındırılması ve insani müdahalenin BM Genel Kurulu gibi daha geniş katılımlı organlarca kararlaştırılmasını savunuyor. Ayrıca, sığınmacı politikası ve insani yardımlarıyla R2P'nin ilk iki sütununa fiilen katkı sağlıyor. Ancak, Libya'da olduğu gibi müdahaleci politikaları, Doğu Akdeniz'deki çıkarlarıyla çelişebiliyor. Türkiye'nin dengeli bir R2P reformu için arabulucu rolü oynama potansiyeli bulunuyor.
