Dijital ödemelerin ve kripto paraların hızla yaygınlaştığı bir çağda, kağıt çeklerin hâlâ kullanılıyor olması birçok kişiye anakronik gelebilir. Ancak ABD'de bazı perakendeciler hâlâ çek kabul ederken, bir Z kuşağı kasiyerine çekle ödeme yapmaya kalktığınızda büyük olasılıkla boş bir bakışla karşılaşırsınız. Peki, bu 18. yüzyıl icadı neden hâlâ hayatta?
Gelişmenin Arka Planı
Kağıt çekler, 1700'lerde İngiltere'de ortaya çıktı ve 19. yüzyılda ABD'de yaygınlaştı. 20. yüzyılın sonlarında kredi kartları ve ATM'lerin yükselişiyle birlikte çek kullanımı azalmış olsa da, 2023 itibarıyla ABD'de hâlâ yılda yaklaşık 14 milyar çek yazılıyor. Federal Rezerv verilerine göre, bu sayı 1990'larda yılda 49 milyar iken, düşüşe rağmen çekler özellikle kira ödemeleri, bağışlar ve devlet ödemelerinde kullanılıyor.
Gen Z kuşağı (1997-2012 doğumlular) akıllı telefonlarla büyüdüğü için çek defteri görmemiş olabilir, ancak yaşlı nüfus ve küçük işletmeler çekleri düşük maliyetli ve izlenebilir bir ödeme yöntemi olarak görüyor. Ayrıca ABD'de ACH (otomatik takas odası) sisteminin yavaş işlemesi, çeklerin hâlâ tercih edilmesine neden oluyor.
Bölgesel veya Küresel Boyut
Küresel ölçekte, İngiltere, Kanada ve Avustralya gibi ülkelerde çek kullanımı daha hızlı azalırken, ABD'de çekler hâlâ bir miktar kullanılıyor. Avrupa'da ise çekler neredeyse tamamen ortadan kalkmış durumda. Örneğin Almanya'da 2021'de kişi başına düşen çek sayısı 0,1 iken, ABD'de bu rakam 42. Bunun nedeni, ABD bankacılık sisteminde çek işleme maliyetlerinin düşük olması ve bazı sektörlerde (örneğin emlak) hâlâ yaygın kullanımı. Bununla birlikte, Z kuşağının iş gücüne katıldıkça çek kullanımının daha da azalması bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme Türkiye için dolaylı bir ders niteliği taşıyor. Türkiye'de çek kullanımı ABD'ye kıyasla düşük olmakla birlikte, özellikle ticari işlemlerde hâlâ yaygın. BDDK verilerine göre, 2023'te Türkiye'de 12 milyon adet çek takası yapıldı. Ancak Türk bankacılık sistemi, FAST (Anlık Ödeme Sistemi) gibi dijital altyapılarla hızlı bir dönüşüm geçiriyor. Bu haber, küresel ödeme alışkanlıklarındaki değişimin Türkiye'deki nakit ve çek kullanımını nasıl etkileyebileceğine dair bir işaret olarak okunabilir. Z kuşağının ödeme tercihleri, Türkiye'de de perakende sektörünü dijitalleşmeye zorlayacaktır.
