İsveç Hükümeti, Avrupa Birliği üyesi ülkelerden, Rus petrol tankerlerinin kendi karasularından geçişini denetlemelerini ve gerekirse durdurmalarını talep etti. Stockholm yönetimine göre, Batı'nın Ukrayna savaşı nedeniyle Moskova'ya uyguladığı petrol fiyat tavanı ve ambargo kararlarını aşmak için kullanılan bu gemiler, AB üyesi devletlerin egemenlik haklarını kullanarak engellenebilir. İsveç Dışişleri Bakanlığı'ndan üst düzey bir yetkili, konuya ilişkin yaptığı açıklamada, 'Rus petrolünün taşınmasında kullanılan bu tankerlerin çoğu, eski ve sigortasız gemiler. Bunlar sadece yaptırımları delmekle kalmıyor, aynı zamanda ciddi bir deniz güvenliği riski oluşturuyor' dedi.
Gölge filo ve yaptırım delme mekanizması
Rusya, Ukrayna işgalinin ardından Batı'nın uyguladığı petrol fiyat tavanı (varil başına 60 dolar) ve AB'nin Rus ham petrolü ithalat yasağına rağmen, gelirlerini sürdürebilmek için 'gölge filo' olarak adlandırılan bir tanker ağı oluşturdu. Bu filo, genellikle eski, bakımsız ve sigortasız gemilerden oluşuyor. Gemiler, Rus petrolünü Varşova'nın da aralarında bulunduğu bazı Doğu Avrupa limanlarına veya doğrudan Asya pazarlarına taşıyor. İsveç'in endişesi, bu tankerlerin Baltık Denizi ve Kuzey Denizi'ndeki yoğun trafiğinde kaza yaparak çevre felaketine yol açma potansiyeli. Stockholm yönetimi, gemilerin geçişini denetlemek için AB üyesi ülkelerin kendi karasularında daha sıkı kontroller yapmasını ve yaptırım ihlali tespit edildiğinde gemilere el koyma yetkisini kullanmasını istiyor.
Bu talep, Rusya'ya karşı yaptırımların etkinliğini artırmaya yönelik son girişimlerden biri. Avrupa Komisyonu, daha önce de üye ülkelere, yaptırım listesindeki kişi ve kuruluşlarla bağlantılı gemilerin tespiti ve durdurulması için işbirliği çağrısında bulunmuştu. Ancak İsveç'in çağrısı, özellikle Finlandiya ve Estonya gibi Baltık ülkeleri tarafından destekleniyor. Helsinki Üniversitesi'nden deniz güvenliği uzmanı Prof. Juha Kivimäki, 'Rusya'nın gölge filosu, sadece yaptırımları delmekle kalmıyor, aynı zamanda Kuzey Avrupa'nın hassas deniz ekosistemlerine yönelik bir tehdit oluşturuyor. İsveç'in önerisi, bu tehdidi bertaraf etmek için pratik bir adım.' sözleriyle durumu değerlendirdi.
Kallas ön planda, EEAS reformu tartışılıyor
İsveç'in bu hamlesi, eski Estonya Başbakanı Kaja Kallas'ın AB'nin yeni Dışişleri Yüksek Temsilcisi olarak atanmasının ardından geldi. Kallas, göreve başlamasının ardından AB Dış İlişkiler Servisi'nde (EEAS) kapsamlı bir reform yapılması gerektiğini savunuyor. Brüksel kulislerinde konuşulanlara göre reform, karar alma süreçlerinin hızlandırılması ve Rusya'ya yönelik yaptırımların daha etkili uygulanmasını hedefliyor. Kallas'ın, özellikle gölge filo sorununa odaklanması ve üye ülkeleri daha aktif rol oynamaya teşvik etmesi bekleniyor.
Ancak reform tartışmaları sadece yaptırımlarla sınırlı değil. EEAS'ın yapısal sorunları, bütçe dağılımı ve personel politikası da gündemde. Fransa ve Almanya başta olmak üzere bazı büyük üye ülkeler, servisin daha merkeziyetçi bir yapıya kavuşturulmasını isterken, küçük ülkeler yetkilerin dağıtılmasından yana. Kallas'ın bu dengeleri nasıl yöneteceği merak konusu. İsveç'in tanker çağrısı, Kallas'ın önceliklerinin bir testi olarak görülüyor. Eğer AB, bu somut adımı hayata geçirebilirse, yaptırımların delinmesini önlemede önemli bir başarı elde edilmiş olacak.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İsveç’in Rus tankerlerine yönelik çağrısı, Türkiye’nin boğazlar rejimi ve Montrö Sözleşmesi’ne ilişkin hassasiyetleri açısından yakından takip edilmelidir. Türkiye, Karadeniz’de savaş gemilerinin geçişini düzenleyen Montrö’ye bağlı kalarak Rus ve Ukrayna tahıl ihracatında arabulucu rolü oynamıştı. Ancak AB üyelerinin, yaptırım ihlali gerekçesiyle ticari gemilere el koyma yetkisini genişletmesi, Türkiye’nin boğazlardan geçişlere ilişkin mevcut düzenlemeleriyle çelişebilir. Türk yetkililer, uluslararası deniz hukuku çerçevesinde, özellikle Karadeniz’e kıyıdaş olmayan devletlerin savaş gemilerine yönelik kısıtlamaları korurken, ticari gemilerde çevre ve güvenlik odaklı kontrolleri artırabilir. Bu gelişme, Türkiye’nin enerji geçiş yollarındaki konumunu ve Rusya ile ticari ilişkilerini yeniden değerlendirmesini gerektirebilir.
