İsrail, Fas'ın Marakeş kentinde düzenlenen Marrakech Air Show'da ilk kez ulusal pavyon açtı. İsrail'in önde gelen savunma yüklenicilerinin katıldığı fuar, iki ülke arasındaki savunma işbirliğinin somut bir göstergesi olarak dikkat çekiyor. İsrail Savunma Bakanlığı Uluslararası Savunma İşbirliği Direktörlüğü (SIBAT) öncülüğünde açılan pavyonda, Elbit Systems, Israel Aerospace Industries (IAI), Rafael Advanced Defense Systems ve IAI'nin insansız hava aracı birimi gibi firmalar yer aldı. Fuar, 30 Ekim - 2 Kasım tarihleri arasında gerçekleşiyor.
Diplomatik Normalleşmenin Savunma Boyutu
İsrail ve Fas, Aralık 2020'de ABD'nin arabuluculuğuyla imzalanan İbrahim Anlaşmaları çerçevesinde diplomatik ilişkileri normalleştirmişti. O tarihten bu yana iki ülke arasında ekonomik, kültürel ve güvenlik alanlarında işbirliği hızla arttı. Fas, İsrail ile savunma anlaşmaları imzalayan ilk Arap ülkelerinden biri oldu. 2021'de imzalanan savunma mutabakat zaptı, iki ülke arasında istihbarat paylaşımı, ortak tatbikatlar ve savunma sanayi işbirliğini kapsıyor.
İsrail'in Marakeş'teki pavyonu, bu işbirliğinin kurumsallaşma yolunda attığı en somut adımlardan biri. Daha önce İsrail firmaları Fas'ta bireysel olarak fuarlara katılmış olsa da, ilk kez ulusal bir pavyon çatısı altında toplu bir katılım sağlanıyor. Bu, İsrail'in Fas pazarına ve genel olarak Mağrip bölgesine verdiği önemi gösteriyor.
Fas, uzun yıllardır Batı Sahra sorunu ve Cezayir ile yaşadığı gerilim nedeniyle savunma harcamalarını artırıyor. İsrail'in insansız hava araçları, hava savunma sistemleri ve istihbarat teknolojileri, Fas ordusunun modernizasyon çabalarında önemli bir rol oynayabilir. İsrail savunma ihracatı 2022'de 12,5 milyar dolara ulaştı ve Fas bu pazarda stratejik bir müşteri konumunda.
Bölgesel Dengeler ve Rakip Aktörler
İsrail-Fas savunma işbirliği, Kuzey Afrika'daki güç dengelerini etkiliyor. Cezayir, İsrail'in bölgedeki artan varlığından rahatsızlık duyuyor ve Fas'ın İsrail ile yakınlaşmasını kendi güvenliğine tehdit olarak görüyor. Cezayir, son yıllarda Rusya'dan S-400 hava savunma sistemleri ve Su-57 savaş uçakları gibi ileri teknoloji silahlar satın alarak askeri kapasitesini güçlendirmeye çalışıyor. Bu durum, bölgede bir silahlanma yarışı endişesini beraberinde getiriyor.
Öte yandan, Fas'ın İsrail ile savunma işbirliği, ABD'nin bölgedeki stratejik çıkarlarıyla da örtüşüyor. Washington, İbrahim Anlaşmaları'nı destekleyerek İsrail'in Arap dünyasıyla entegrasyonunu teşvik ediyor. Marakeş Air Show'daki İsrail pavyonu, ABD'nin bu politikasının bir meyvesi olarak görülebilir. Ancak bu durum, İran ve Cezayir gibi ülkelerin tepkisini çekebilir ve bölgesel kutuplaşmayı derinleştirebilir.
Fas'ın İsrail ile askeri işbirliği, aynı zamanda Filistin meselesinde duyarlı olan Fas kamuoyunda zaman zaman tepkilere yol açıyor. Fas hükümeti, İsrail ile ilişkileri savunurken Filistin davasına bağlılığını vurguluyor. Ancak savunma sanayi işbirliğinin somutlaşması, bu dengenin ne kadar sürdürülebilir olduğu sorusunu gündeme getiriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İsrail'in Fas'ta savunma pavyonu açması, Türkiye'nin Kuzey Afrika'daki stratejik konumunu doğrudan etkiliyor. Türkiye, son yıllarda Cezayir, Tunus ve Libya gibi ülkelerle savunma işbirliğini derinleştirirken, Fas ile ilişkileri inişli çıkışlı bir seyir izliyor. İsrail'in Fas ordusuna yönelik İHA ve hava savunma sistemleri satışı, Türk savunma sanayiinin bölgedeki pazar payını daraltabilir. Ayrıca, İsrail'in Mağrip'te artan etkisi, Türkiye'nin Akdeniz ve Kuzey Afrika'daki dengeleri gözeterek yeni diplomatik hamleler yapmasını gerektirebilir. Türkiye, Fas ile ilişkilerini onarmak ve savunma alanında alternatif işbirliği modelleri geliştirmek durumunda kalabilir.
