İsrail ve Fas, 2020 yılında ABD'nin arabuluculuğuyla imzalanan Abraham Anlaşmaları (İbrahim Anlaşmaları) çerçevesinde diplomatik ilişkileri normalleştirme sürecini ilerleterek karşılıklı büyükelçilik açma konusunda anlaştı. İsrail Dışişleri Bakanlığı'ndan yapılan açıklamaya göre, iki ülke arasındaki diplomatik temsilciliklerin büyükelçilik seviyesine yükseltilmesi kararlaştırıldı. Bu adım, Fas'ın 2020'de İsrail ile ilişkilerini normalleştirme yönünde attığı adımların bir devamı niteliğinde. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve Fas Kralı VI. Muhammed arasındaki görüşmeler sonucunda alınan karar, bölgesel diplomasi açısından önemli bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor.
Diplomatik İlişkilerin Arka Planı
Fas, 2020 yılında ABD'nin öncülük ettiği Abraham Anlaşmaları kapsamında İsrail ile ilişkilerini normalleştiren dördüncü Arap ülkesi olmuştu. Bu anlaşma ile Fas, Batı Sahra üzerindeki egemenlik iddialarına ABD'den destek almış, İsrail de Fas ile diplomatik ve ekonomik bağlarını güçlendirmişti. O tarihten bu yana iki ülke arasında ticaret, turizm ve güvenlik alanlarında işbirliği artarak devam etti. 2021'de Fas'ın Tel Aviv'de bir irtibat bürosu açması ve İsrail'in Rabat'ta benzer bir temsilcilik kurması, ilişkilerin kurumsallaşması yolunda atılan ilk adımlardı. Şimdi ise bu temsilciliklerin tam teşekküllü büyükelçiliklere dönüştürülmesi planlanıyor. İsrail Dışişleri Bakanı Eli Cohen, konuyla ilgili yaptığı açıklamada, "Fas ile ilişkilerimizi stratejik ortaklık seviyesine taşıyoruz" dedi. Fas tarafından yapılan açıklamada ise kararın iki ülke halklarının çıkarına olduğu vurgulandı.
İsrail ve Fas arasındaki yakınlaşma, sadece ikili ilişkilerle sınırlı kalmayıp bölgesel dinamikleri de etkiliyor. Fas, Arap dünyasında önemli bir aktör olarak, İsrail ile ilişkilerini geliştirerek hem ABD nezdindeki konumunu güçlendirmeyi hem de ekonomik ve teknolojik işbirliğinden faydalanmayı hedefliyor. İsrail ise Arap ve İslam dünyasında meşruiyetini artırmaya çalışıyor. Bu gelişme, Filistin meselesinde yaşanan son gerilimlere rağmen, bazı Arap ülkelerinin İsrail ile ilişkilerini sürdürme iradesini gösteriyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İsrail ve Fas arasındaki bu anlaşma, ABD'nin Orta Doğu'daki diplomatik girişimlerinin bir meyvesi olarak görülüyor. Abraham Anlaşmaları ile BAE, Bahreyn, Sudan ve Fas gibi ülkeler İsrail ile ilişkilerini normalleştirmişti. Bu süreç, ABD'nin eski Başkanı Donald Trump döneminde başlatılmış ve mevcut Başkan Joe Biden yönetimi tarafından da desteklenmişti. Biden yönetimi, bölgesel istikrar ve güvenlik işbirliği açısından bu tür anlaşmaları teşvik ediyor. Fas'ın İsrail ile büyükelçilik açması, Arap Birliği içinde İsrail karşıtı cephenin daha da zayıfladığını gösteriyor. Ancak Filistin yönetimi ve bazı Arap ülkeleri, bu normalleşme adımlarını Filistin davasına ihanet olarak nitelendiriyor. Öte yandan, İsrail'in Fas ile ilişkilerini derinleştirmesi, İran'ın bölgedeki etkisine karşı bir denge unsuru olarak da yorumlanıyor. Son yıllarda İsrail ve Fas, savunma ve istihbarat alanlarında işbirliğini artırmış durumda. İsrail'in Fas'a insansız hava araçları ve istihbarat teknolojisi satışı yaptığı biliniyor. Bu askeri işbirliği, bölgesel güvenlik mimarisinde yeni bir eksen oluşturabilir.
Ekonomik açıdan da iki ülke arasındaki ticaret hacmi son yıllarda istikrarlı bir şekilde artıyor. 2022'de ikili ticaret 200 milyon doları aşmış durumda. İsrail'in Fas'a yaptığı yatırımlar, özellikle tarım teknolojileri, su yönetimi ve yenilenebilir enerji alanlarında yoğunlaşıyor. Fas, İsrail'in teknolojik birikiminden faydalanarak kalkınma hedeflerini desteklemeyi amaçlıyor. Turizm alanında da İsrail'den Fas'a giden turist sayısında artış kaydedildi. Doğrudan uçuşların başlamasıyla birlikte bu sayının daha da artması bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İsrail ve Fas arasındaki diplomatik ilişkilerin büyükelçilik seviyesine yükseltilmesi, Türkiye'nin bölgesel dengeler açısından dikkatle izlemesi gereken bir gelişme. Türkiye, uzun yıllardır Filistin davasını destekleyen ve İsrail ile ilişkileri inişli çıkışlı bir seyir izleyen bir ülke. Fas'ın İsrail ile yakınlaşması, Kuzey Afrika'da Türkiye'nin etkisini dengeleyebilecek bir faktör olarak öne çıkıyor. Özellikle Fas'ın Batı Sahra konusunda ABD ve İsrail'den destek alması, Türkiye'nin Cezayir ve Batı Sahra politikalarını gözden geçirmesini gerektirebilir. Ayrıca, İsrail'in Fas üzerinden Afrika'ya açılma stratejisi, Türkiye'nin Afrika açılımı politikalarıyla rekabet edebilir. Ekonomik ve savunma alanında İsrail ile Fas arasındaki işbirliği, Türkiye'nin bölgedeki ticari ve askeri çıkarlarını da etkileyebilir. Ankara'nın, bu gelişmeyi yakından takip ederek, Akdeniz ve Kuzey Afrika'daki stratejik dengeleri koruma yönünde adımlar atması bekleniyor.
