İsrail yönetimi, Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasında imzalanması beklenen mutabakat zaptının (MoU), Tahran yönetimi üzerindeki uluslararası baskıyı önemli ölçüde azaltabileceği endişesini taşıyor. Orta Doğu’daki güç dengelerini yeniden şekillendirebilecek bu diplomatik adım, İsrail tarafından yakından izleniyor. İsrailli yetkililere göre, söz konusu mutabakat, İran’ın nükleer programı ve bölgesel faaliyetlerine yönelik yaptırım rejimini zayıflatabilir. ABD’nin bu hamlesi, Netanyahu hükümetinde rahatsızlık yaratırken, Tel Aviv’in Washington nezdinde girişimlerini artırmasına neden oldu.
Mutabakatın İçeriği ve İsrail’in Tepkisi
Middle East Eye’ın haberine göre, ABD ile İran arasında müzakereleri süren mutabakat zaptı, enerji ve ticaret alanlarında işbirliği öngörüyor. Anlaşma taslağında, İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerine sınırlama getirilmesi karşılığında bazı yaptırımların hafifletilmesi yer alıyor. İsrail, bu tür bir düzenlemenin İran’ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemeyeceğini savunuyor. Başbakan Binyamin Netanyahu, daha önce yaptığı açıklamada, ‘İran’a verilecek her türlü taviz, bölgesel güvenliğimizi tehlikeye atar’ ifadelerini kullanmıştı. İsrail Savunma Bakanı Yoav Gallant ise mutabakatın ‘İran’ın nükleer programını daha da ileri taşıyabileceği’ uyarısında bulundu.
İsrail istihbarat kaynakları, ABD-İran görüşmelerinin 2024 yılının ilk çeyreğinde hız kazandığını ve tarafların bir çerçeve anlaşmasına yaklaştığını bildiriyor. Ancak Tel Aviv, bu gelişmeyi ‘kapsamlı ve kalıcı bir anlaşma olmaktan uzak’ olarak nitelendiriyor. İsrail Dışişleri Bakanlığı’ndan üst düzey bir yetkili, ‘Bu mutabakat, İran’a zaman kazandırmaktan başka bir işe yaramaz’ değerlendirmesinde bulundu.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD’nin İran ile yumuşama sinyalleri, Körfez ülkeleri başta olmak üzere bölgede farklı yankılar uyandırıyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, İran ile doğrudan diyaloğu tercih ederken, İsrail bu yaklaşımın tehlikeli olduğunu düşünüyor. Eski ABD Ulusal Güvenlik Danışmanı John Bolton’a göre, ‘Biden yönetimi, İran’ı dizginleme konusunda Trump dönemindeki maksimum baskı politikasından uzaklaşıyor’. Bu durum, İran’ın bölgedeki vekil güçleri üzerindeki etkisini artırabilir. Yemen’deki Husiler, Lübnan’daki Hizbullah ve Suriye’deki İran destekli milisler, mutabakatın sağlayacağı ekonomik rahatlamayla daha aktif hale gelebilir.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) son raporları, İran’ın yüzde 60 seviyesinde uranyum zenginleştirmeye devam ettiğini gösteriyor. Bu oran, silah yapımına uygun seviyeye oldukça yakın. ABD, İran’ın nükleer faaliyetlerini sınırlandırmak için mutabakatı bir adım olarak görse de İsrail, uluslararası toplumun bu konuda yeterince kararlı olmadığını düşünüyor. Avrupa Birliği ve Rusya’nın da dahil olduğu müzakerelerde, İran’ın balistik füze programının ele alınmaması İsrail’in bir diğer endişe kaynağı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran mutabakatı, Türkiye’nin enerji arz güvenliği ve bölgesel nüfuz mücadelesi açısından kritik önem taşıyor. İran’a yönelik yaptırımların hafiflemesi, Türkiye’nin doğalgaz ithalatında alternatif kaynaklara erişimini kolaylaştırabilir. Aynı zamanda, İran’ın bölgesel rolünün güçlenmesi, Türkiye’nin Suriye ve Irak’taki askeri varlığını doğrudan etkileyebilir. Ankara, Tahran ile rekabet ettiği sahalarda (Kafkasya, Orta Doğu) denge politikasını sürdürmek zorunda kalacak. Ancak İsrail’in tepkisi, ABD-İsrail ittifakının zayıflamadığını gösteriyor; Türkiye’nin bu iki aktör arasında manevra yapması gerekebilir. Sonuç olarak, mutabakat Türkiye’nin kısa vadede enerji maliyetlerini düşürebilir ancak uzun vadede bölgesel güvenlik risklerini artırabilir.
