İranlı-Amerikalı akademisyen Kian Tajbakhsh, NPR’ye verdiği kapsamlı mülakatta, İran İslam Cumhuriyeti’nin 85 yaşındaki Dini Lideri Ali Hamenei’nin cenaze töreninin ardından ülkenin karşı karşıya olduğu siyasi belirsizlikleri ve olası liderlik değişiminin bölgesel yansımalarını değerlendirdi. Tajbakhsh, Tahran’da düzenlenen ve milyonlarca kişinin katıldığı cenaze merasiminin, rejimin halk nezdindeki meşruiyetini test eden önemli bir an olduğunu vurguladı.
Gelişmenin arka planı: Hamenei sonrası İran
Columbia Üniversitesi’nde misafir öğretim üyesi olarak görev yapan Tajbakhsh, Hamenei’nin vefatının İran siyasetinde bir dönüm noktası olduğunu belirtti. Dini Lider’in yetkilerinin İran Anayasası’nda geniş bir şekilde tanımlandığını hatırlatan akademisyen, “Hamenei’nin halefi, sadece ülkenin dinî lideri değil, aynı zamanda silahlı kuvvetlerin başkomutanı, yargının üst denetleyicisi ve dış politikanın belirleyicisi olacak” dedi. Cenaze törenine katılımın yüksek olmasına rağmen, özellikle genç nüfus arasında rejime yönelik artan hoşnutsuzluğa dikkat çeken Tajbakhsh, “Son yıllardaki protesto dalgaları, halkın taleplerinin değiştiğini gösteriyor” ifadesini kullandı.
Uzman, İran’daki liderlik seçim sürecinin, 1979 Devrimi’nden bu yana ilk kez bu kadar kritik bir dönemeçte olduğunu söyledi. Uzmanlar Meclisi’nin (Hükümeti Denetleme Kurulu) bir halef belirlemesi beklenirken, bu sürecin İran’ın iç siyasetindeki fraksiyonlar arasında ciddi bir rekabete sahne olacağı öngörülüyor. Tajbakhsh, “Muhafazakârlar ve reformistler arasındaki mücadele, ülkenin gelecekteki yönünü belirleyecek” diye ekledi.
Bölgesel ve küresel boyut: İran’ın dış politikası ve uluslararası etkiler
Hamenei’nin ölümü, sadece İran’ı değil, aynı zamanda Ortadoğu’daki güç dengelerini de etkileyecek bir gelişme. Tajbakhsh, İran’ın nükleer programı, Yemen’deki Husilere verdiği destek, Lübnan’daki Hizbullah ve Suriye’deki varlığı gibi dosyaların yeni liderle birlikte nasıl şekilleneceğinin merak edildiğini belirtti. “Yeni liderin dış politikada daha pragmatik mi yoksa daha ideolojik mi olacağı, bölgedeki istikrar açısından belirleyici olacak” dedi. ABD ile İran arasındaki gayriresmî müzakerelerin seyri de yeni liderliğin tutumuna bağlı görünüyor.
Tajbakhsh, İran’da bir güç boşluğu oluşması halinde bunun bölge ülkeleri tarafından fırsat olarak görülebileceğini, ancak İran’ın kurumsal yapısının olası bir kaosu önleyecek kadar sağlam olduğunu ifade etti. “Devrim Muhafızları ve yargı gibi kurumlar, merkezî otoritenin devamlılığını sağlayacak” diye konuştu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran’daki liderlik değişimi, Türkiye için yakından takip edilmesi gereken bir gelişme. İki ülke arasındaki rekabet ve iş birliği alanları (Suriye, Irak, Kafkaslar, enerji ticareti) göz önüne alındığında, yeni İran liderliğinin Ankara ile ilişkileri nasıl yöneteceği belirleyici olacak. Özellikle PKK/PYD dosyası ve bölgesel güvenlik meselelerinde İran’ın tutumu kritik. Ayrıca, İran’da olası bir iç istikrarsızlık, Türkiye’ye yönelik yeni bir göç dalgasına yol açabilir. Bu nedenle Ankara’nın, Tahran’daki gelişmeleri yakından izlemesi ve ikili ilişkilerde olası senaryolara hazırlıklı olması gerekiyor.
