İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Gharibabadi, 3 Temmuz 1988 tarihini 'Amerika Birleşik Devletleri'nin 290 masum insanın hayatına mal olduğu bir suçun hatırlatıcısı' olarak tanımladı. Gharibabadi, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, ABD'nin İran Hava Yolları'na ait 655 sefer sayılı yolcu uçağını Basra Körfezi üzerinde düşürmesini kınayarak, bu olayın uluslararası hukukun ağır bir ihlali olduğunu vurguladı. İranlı yetkili, Washington yönetiminin bu katliamdan dolayı hiçbir zaman hesap vermediğini ve sorumluların cezalandırılmadığını belirtti. Gharibabadi, 'Bu tür suçların failleri yargılanmadıkça, uluslararası barış ve güvenlik tehdit altında kalmaya devam edecektir' ifadelerini kullandı.
Olayın arka planı: 655 sefer sayılı uçuş
3 Temmuz 1988'de, İran Hava Yolları'na ait Airbus A300 tipi yolcu uçağı, Tahran-Bandar Abbas-Dubai seferini yaparken Basra Körfezi üzerinde ABD Donanması'na ait USS Vincennes kruvazörü tarafından düşürüldü. Olayda 290 kişi hayatını kaybetti; bunlardan 66'sı çocuk, 38'i kadın ve 12'si mürettebattı. ABD, saldırının İran askeri uçağı zannedilmesi sonucu kazara gerçekleştiğini öne sürdü. Ancak İran ve uluslararası hukuk uzmanları, saldırının kasıtlı olduğunu ve USS Vincennes'in sivil bir uçağı hedef alarak savaş hukukunu ihlal ettiğini savunmaktadır.
Olayın ardından ABD, özür dilemek yerine mürettebatı ödüllendirdi ve tazminat ödemeyi reddetti. İran, Uluslararası Adalet Divanı'na başvurmuş, ancak dava 1996 yılında ABD'nin yargı yetkisini tanımaması nedeniyle düşmüştür. İran hükümeti, her yıl bu olayı anarak ABD'nin 'devlet terörü' politikasını kınamaktadır.
Bölgesel ve küresel boyut
Gharibabadi'nin bu açıklaması, İran ile ABD arasında son dönemde artan gerilimin bir parçası olarak değerlendirilmektedir. İran, nükleer programı konusunda Batı ile müzakerelerde bulunurken, ABD'nin bölgedeki askeri varlığı ve yaptırımlarına karşı sert bir söylem benimsemektedir. 655 sefer sayılı uçuşun düşürülmesi, İran kamuoyunda derin bir travma olarak yer etmekte ve ABD karşıtı duyguları körüklemektedir.
Öte yandan, bu olay uluslararası hukukta sivil havacılığa yönelik saldırıların sorgulanmasına neden olmuş ve 1944 Şikago Sözleşmesi gibi uluslararası düzenlemelerin önemini bir kez daha ortaya koymuştur. Bazı analistler, ABD'nin bu tür olaylarda hesap vermemesi, diğer devletler için de emsal teşkil ederek uluslararası düzenin aşındığına işaret etmektedir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, hem İran hem de ABD ile karmaşık bir ilişki ağına sahiptir. Bu olay, doğrudan Türkiye'yi etkilemese de, bölgesel güvenlik dengelerini yansıtması açısından önemlidir. Türkiye, İran'ın nükleer programı ve bölgesel politikaları konusunda hassas bir denge izlemekte; aynı zamanda ABD ile NATO üyesi olarak işbirliği yapmaktadır. Ancak sivil uçakların düşürülmesi gibi insani trajediler, uluslararası hukukun evrensel uygulanması gerektiğini göstermektedir. Türkiye, benzer bir olayda (2015'te Rus savaş uçağının düşürülmesi) yaşadığı deneyimle, sivil havacılığın korunmasının önemini kavramış bir ülke olarak, bu tür saldırıların kınanması ve cezalandırılması yönünde tutum alabilir. Ayrıca, İran-ABD geriliminin tırmanması, Körfez ve Orta Doğu'da Türkiye'nin çıkarlarını doğrudan etkileyebilecek yeni krizlere yol açabilir.
