İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Pazartesi günü yaptığı açıklamada, ABD ile geçen ay imzalanan mutabakat zaptının (MoU) 13. maddesine atıfta bulunarak, "tehditler devam ettiği sürece" nihai anlaşmaya yönelik müzakerelerin başlamayacağını ifade etti. Anadolu Ajansı'nın aktardığına göre Arakçi, mutabakat zaptının ilgili paragrafının açık olduğunu ve bu maddenin taraflar arasındaki güven ortamının sağlanmasını şart koştuğunu vurguladı. İranlı bakan, geçen hafta Umman'da gerçekleştirilen ilk tur görüşmelerin ardından yapılan bu açıklamayla, Tahran yönetiminin Ankara ve diğer bölgesel aktörler nezdindeki hassasiyetini de ortaya koymuş oldu.
Gelişmenin Arka Planı
İran ve ABD arasında, nükleer program ve bölgesel gerginliklerin azaltılması amacıyla sürdürülen dolaylı görüşmeler, geçtiğimiz ay Umman'da imzalanan mutabakat zaptı ile yeni bir aşamaya girdi. Söz konusu MoU, büyük ölçüde İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi döneminde başlatılan yapıcı diyaloğun bir devamı niteliği taşıyor. Ancak Tahran yönetimi, özellikle ABD'den gelen sert söylemler ve yeni yaptırım tehditleri karşısında temkinli bir duruş sergiliyor.
Arakçi'nin referans verdiği MoU'nun 13. maddesi, tarafların birbirlerine yönelik "tehdit dilinden" kaçınmasını ve müzakere sürecinde karşılıklı güvenin tesis edilmesini öngörüyor. Bu madde, İran'ın geçmiş deneyimlerinden ders çıkardığını ve ABD'nin taahhütlerine sadık kalmaması durumunda müzakere masasını terk edebileceği mesajını veriyor. ABD tarafı ise şu ana kadar Umman sürecine bağlı kaldığını belirtse de, arka planda İran'ın bölgesel milis güçleri ve füze programı konusunda ciddi kaygılar taşıdığı biliniyor.
Uzmanlar, taraflar arasındaki güven bunalımının aşılmasının kolay olmadığını, özellikle ABD İran'a yönelik yaptırımların kaldırılması ve nükleer faaliyetlerin sınırlandırılması gibi kritik başlıklarda henüz somut bir ilerleme kaydedilmediğini vurguluyor. Arakçi'nin açıklaması, ilk tur görüşmelerin ardından iki hafta içinde başlaması planlanan ikinci tur öncesi diplomatik bir manevra olarak değerlendiriliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran-ABD müzakerelerinin akıbeti yalnızca iki ülkeyi değil, başta Körfez ülkeleri, İsrail ve Türkiye olmak üzere tüm Orta Doğu'yu yakından ilgilendiriyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, İran'ın nükleer silah elde etmesinden duydukları endişeyi sıkça dile getirirken, İsrail ise bu müzakerelere açıkça karşı olduğunu ve gerekirse askeri müdahalede bulunabileceğini ima ediyor. İran'ın "tehditler sürerse müzakere olmaz" çıkışı, ABD'nin bölgedeki müttefiklerine verdiği desteğin sorgulanmasına yol açabilir.
Öte yandan, Çin ve Rusya'nın İran'la yakın ilişkileri, müzakerelerin küresel güç dengeleri açısından da önemli bir boyut taşıdığını gösteriyor. Moskova ve Pekin, Tahran'ın uluslararası yaptırımlar altında ezilmesini istemezken, ABD'nin Orta Doğu'daki nüfuzunun azalmasını da kendi çıkarlarına uygun görüyor. Bu nedenle, müzakerelerin başarısız olması halinde bölgede yeni bir gerginlik dalgası kaçınılmaz görünüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile ABD arasındaki bu kritik süreçte dengeli bir pozisyon izlemektedir. Ankara, hem Tahran'la enerji ve ticaret bağlarını korumak hem de Washington'la stratejik ortaklığını sürdürmek arasında bir denge kurmaya çalışıyor. Bu müzakerelerden çıkacak sonuç, Türkiye'nin güney sınırlarındaki güvenlik ortamını, enerji arz güvenliğini ve İran'a yönelik yaptırımlardan kaynaklanan ekonomik riskleri doğrudan etkileyecektir. Olası bir anlaşma, İran'a uygulanan yaptırımların hafifletilmesi ve Türkiye-İran ticaretinin artması anlamına gelirken, anlaşmazlık durumunda bölgesel gerginlikler Türkiye'nin sınır güvenliğini tehdit edebilir. Dolayısıyla, Arakçi'nin bu açıklaması Ankara'da dikkatle izlenmektedir.
