İran’a yönelik artan askeri gerilim ve yaptırımlar, küresel fıstık piyasasında beklenmedik bir kazanan yarattı: Kaliforniyalı fıstık çiftçileri. ABD’nin İran’a uyguladığı ekonomik ambargolar ve olası bir savaş senaryosu, İran’ın dünya fıstık ihracatındaki payını düşürürken, Kaliforniya’nın eyalet olarak ürettiği fıstık miktarı rekor seviyelere ulaştı. Ancak bu kazancın sürdürülebilir olup olmadığı, jeopolitik gelişmelere ve küresel ticaretin yeniden şekillenmesine bağlı.
Gelişmenin arka planı
İran, dünya fıstık üretiminde ABD’den sonra ikinci sırada yer alıyor ve özellikle Avrupa ile Asya pazarlarında güçlü bir konuma sahip. ABD’nin İran’a yönelik yaptırımları, İran fıstığının uluslararası piyasalara erişimini kısıtlarken, İranlı üreticiler alternatif pazarlar aramak zorunda kaldı. Öte yandan Kaliforniya, ABD’nin en büyük fıstık üreticisi eyaleti olarak üretim kapasitesini artırdı. 2025 yılı itibarıyla Kaliforniya’da fıstık hasadının geçen yıla göre yüzde 15 arttığı tahmin ediliyor. Bu artış, İran fıstığının boşalttığı pazar boşluğunu doldurma çabasıyla doğrudan ilişkili.
Kaliforniyalı çiftçiler, artan talep sayesinde fıstık fiyatlarında yüzde 20’ye varan artışlar kaydetti. Ancak bu durum, uzun vadede bazı riskleri de beraberinde getiriyor. Tarım uzmanları, aşırı üretimin piyasada arz fazlasına yol açabileceği ve fiyatların düşebileceği uyarısında bulunuyor. Ayrıca, İran’ın alternatif pazarlar (Çin ve Rusya gibi) bulması durumunda Kaliforniya’nın avantajının kaybolabileceği belirtiliyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran’ın jeopolitik izolasyonu, sadece fıstık değil, diğer tarım ürünlerinde de küresel ticaret akışlarını değiştiriyor. İran, hurma, safran ve antep fıstığı gibi ürünlerde önemli bir ihracatçı konumundayken, yaptırımlar nedeniyle bu ürünlerin ticareti darbe aldı. Bu durum, Orta Doğu ve Asya pazarlarında alternatif tedarikçiler arayışını hızlandırdı. Özellikle Çin, İran’dan yaptığı fıstık ithalatını azaltarak Kaliforniya ve diğer üreticilere yöneldi.
Öte yandan, İran’a yönelik olası bir askeri müdahale, bölgedeki tüm tedarik zincirlerini sekteye uğratabilir. Eğer çatışma büyürse, İran’ın yanı sıra komşu ülkelerin de tarım üretimi etkilenebilir. Bu senaryoda, Kaliforniya gibi güvenli tedarikçiler kısa vadede kazançlı çıksa da, küresel gıda fiyatlarındaki dalgalanma herkesi etkileyecek bir risk oluşturuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, önemli bir fıstık üreticisi ve ihracatçısı olarak bu gelişmelerden doğrudan etkileniyor. İran fıstığının küresel pazardaki zayıflaması, Türk fıstığı için yeni fırsatlar yaratabilir. Özellikle Avrupa ve Orta Doğu pazarlarında Türk antep fıstığı, İran ürününün yerini alabilir. Ancak, ABD’nin Kaliforniya fıstığına yönelik artan talebi rekabeti kızıştırabilir. Türkiye’nin bu süreçte kalite ve markalaşmaya yatırım yaparak pazar payını koruması kritik önem taşıyor. Ayrıca, bölgesel istikrarsızlık Türkiye’nin İran ile olan ticari ilişkilerini de olumsuz etkileyebilir.
