İran'da patlak veren savaş, alüminyum piyasasını tarihinin en büyük tedarik şoklarından biriyle karşı karşıya bıraktı. Uzmanlar, bu krizin küresel alüminyum fiyatlarını rekor seviyelere taşımasından endişe ediyordu. Ancak Orta Doğu'dan Çin'e kadar uzanan bir üretici ağının geliştirdiği yenilikçi lojistik çözümler ve alternatif üretim yolları, fiyatlardaki patlamayı büyük ölçüde hafifletti. Savaşın başlamasıyla birlikte İran'ın alüminyum üretiminin büyük bölümü dururken, küresel arzda yaklaşık %6'lık bir açık oluştu. Ancak borsalarda beklenen panik satışları ve fiyat sıçramaları, özellikle Çin'in devreye soktuğu yedek üretim hatları ve BAE'nin karanlık ticaret rotaları sayesinde sınırlı kaldı.
Krizin Arka Planı: İran'ın Alüminyum Üretimindeki Rolü
İran, küresel alüminyum üretiminde yıllık yaklaşık 1,8 milyon tonluk kapasitesiyle dünya sıralamasında 10. sırada yer alıyordu. Ülke, özellikle enerji maliyetlerindeki avantajı sayesinde, Batı Avrupa ve Asya pazarlarına yönelik döküm alüminyum üretiminde önemli bir tedarik merkezi konumundaydı. Savaşın ilk günlerinde İran'ın en büyük alüminyum tesisi olan ve yıllık 1 milyon ton kapasiteye sahip Jajarm kompleksi ağır hasar alırken, diğer tesisler de enerji kesintileri ve lojistik darboğazlar nedeniyle üretimi durdurmak zorunda kaldı. Bu durum, küresel alüminyum piyasasında anında bir daralmaya yol açtı ve stoklar hızla erimeye başladı.
Ancak piyasa, ilk haftalarda beklenenden daha dirençli bir tablo çizdi. Londra Metal Borsası'nda (LME) işlem gören alüminyum fiyatları, krizin ilk günlerinde ton başına 3.200 dolar seviyelerine kadar yükselse de, daha sonra istikrara kavuşarak 2.500-2.700 dolar bandına geriledi. Bu, birçok analistin %30-40 civarında bir fiyat artışı öngördüğü senaryoların oldukça altında kaldı. Peki bu direnç nasıl sağlandı?
Orta Doğulu ve Çinli Üreticilerin Devreye Girmesi
Krizin yarattığı tedarik boşluğunu doldurmada en kritik rolü, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Suudi Arabistan ve Katar gibi Körfez ülkelerindeki alüminyum üreticileri üstlendi. Özellikle BAE merkezli Emirates Global Aluminium (EGA), İran kaynaklı arz kaybını telafi etmek için üretimini %15 artırdı. EGA'nın karanlık ticaret (dark trade) olarak adlandırılan yöntemlerle, yaptırım ve savaş riski nedeniyle sigortalanamayan rotaları kullanarak Avrupa ve Asya pazarlarına hızlı sevkiyat yapabildiği belirtiliyor. Bu, birçok batılı şirketin tereddüt ettiği bir adımdı.
Çin ise bu krizi hem bir tehdit hem de bir fırsat olarak gördü. Çin, İran'dan yaptığı alüminyum ithalatının durması üzerine, İç Moğolistan ve Şanghay gibi bölgelerdeki rezerv üretim kapasitelerini devreye soktu. Ancak Çin'in en büyük katkısı, alüminyumun hammaddesi olan boksit ve alümina tedarikinde yaşanabilecek bir darboğazı önlemek oldu. Çinli şirketler, Gine ve Endonezya'daki madenlerden alternatif tedarik yolları oluşturarak, küresel alüminyum üretim zincirinin tamamen kopmasını engelledi. Ayrıca Çin, savaşın başlamasıyla birlikte kendi iç pazarındaki talebi kısarak, ihracata yönlendirilecek alüminyum miktarını artırdı.
Küresel Alüminyum Piyasasında Yeni Denge Arayışı
Krizin etkileri, sadece tedarik zinciri üzerinde değil, aynı zamanda fiyatlama mekanizmalarında da kalıcı değişikliklere yol açtı. Savaş öncesinde LME kontratlarına bağımlı olan fiyatlandırma modeli, yerini daha bölgesel ve esnek anlaşmalara bırakmaya başladı. Örneğin, Avrupa'daki otomotiv ve inşaat sektörleri, artık fiyatlarını doğrudan EGA gibi üreticilerle yaptıkları uzun vadeli sözleşmelerle belirliyor. Bu, spot piyasadaki dalgalanmanın etkisini azaltıyor ve tedarik güvenliğini artırıyor.
Diğer yandan, Asya'da özellikle Japonya ve Güney Kore gibi büyük alüminyum ithalatçıları, stoklarını kritik seviyelere çekmiş durumda. Bu ülkeler, Orta Doğu'dan gelen tedarikin sürekliliğinden emin olmak için Körfez ülkeleriyle stratejik ortaklıklarını derinleştiriyor. Ayrıca, alüminyumun ikamesi olan plastik ve çelik gibi malzemelerde de fiyat artışları yaşanırken, alüminyum üreticileri daha düşük karbon ayak izi avantajını kullanarak çevreci yatırımcıların ilgisini çekmeyi başardı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, alüminyum üretiminde yıllık 2 milyon tonun üzerindeki kapasitesiyle dünyada önemli bir oyuncu konumunda. Ancak üretiminin büyük bölümünü gerçekleştiren Eti Alüminyum ve diğer tesisler, enerji maliyetlerinin yüksekliği ve hammadde teminindeki sıkıntılar nedeniyle tam kapasite çalışamıyor. İran savaşı, Türkiye için hem bir tehdit hem de bir fırsat yarattı. Bir yandan İran'dan yapılan alüminyum ve hammadde ithalatı kesintiye uğrarken, diğer yandan Orta Doğulu üreticilerin Avrupa'ya açılan kapısı olan Türkiye, transit ticarette önemli bir rol üstlenebilir. Ayrıca, Çin'in ihracata yönelik alüminyum tedarikini artırması, Türkiye'nin inşaat ve otomotiv sektörlerinde maliyetleri bir miktar hafifletebilir. Ancak, savaşın uzaması halinde enerji fiyatlarındaki artışın Türkiye'nin alüminyum üretim maliyetlerini daha da yükseltebileceği unutulmamalıdır. Türkiye'nin bu krizi fırsata çevirebilmesi için, hızlı bir şekilde alternatif enerji kaynaklarına yönelmesi ve lojistik altyapısını güçlendirmesi gerekiyor.
