Olası bir İran savaşının galibi kim olur sorusu, jeopolitik uzmanların yanı sıra tarım piyasalarını da meşgul ediyor. Görünüşe göre, en azından kısa vadede kazançlı çıkacak bir grup var: Kaliforniyalı antep fıstığı üreticileri. İran, dünyanın en büyük antep fıstığı üreticilerinden biri olarak, küresel arzın yaklaşık %15'ini karşılıyor. Ancak uzun süredir devam eden yaptırımlar ve iç karışıklıklar nedeniyle İran'ın ihracat kapasitesi zaten sınırlıydı. Olası bir askeri çatışma, İran'ın tarımsal altyapısını daha da vurarak dünya fıstık piyasasında büyük bir boşluk yaratabilir. Bu boşluğu doldurmaya en hazır olanlar ise Kaliforniya'nın Central Valley bölgesindeki büyük çiftlikler. Amerikalı üreticiler, son yıllarda artan verim ve kaliteyle İran'ın yerini alma potansiyeline sahip. Ancak bu kazanımın kalıcı olup olmayacağı, çatışmanın süresi ve küresel ticaret dinamiklerine bağlı.
Gelişmenin Arka Planı
İran, dünya antep fıstığı üretiminde ABD'den sonra ikinci sırada yer alıyor. Ülke, 2023 yılında yaklaşık 190 bin ton fıstık üretirken, bunun büyük bir kısmını Çin, Hindistan ve Avrupa'ya ihraç etti. Ancak yaptırımlar nedeniyle İran'ın ihracatı son yıllarda dalgalı bir seyir izliyor. Olası bir askeri müdahale, İran'ın limanlarını ve lojistik ağını felç edebilir, bu da dünya fiyatlarını anında yukarı çekecektir. Kaliforniya'da ise 2023 hasadı rekor seviyeye ulaştı: 450 bin tonun üzerinde üretim. ABD Fıstık Yetiştiricileri Birliği verilerine göre, Kaliforniya dünya üretiminin %55'ini karşılıyor. ABD'li üreticiler, İran'ın pazar payını ele geçirmek için şimdiden Çin ve Hindistan'a yönelik pazarlama faaliyetlerini artırdı. Çin, İran fıstığının en büyük alıcısı konumunda; ancak ABD ve Çin arasındaki ticaret savaşı, bu geçişi engelleyebilir.
Geçmişte de benzer bir durum yaşandı: 2000'li yılların başında İran'a uygulanan yaptırımların sıkılaşmasıyla Kaliforniyalı üreticiler ihracatlarını %30 artırmıştı. Ancak bu kez durum farklı; iklim değişikliği nedeniyle Kaliforniya'da su kıtlığı yaşanıyor ve üretim maliyetleri yükseliyor. Uzun vadede İran'ın yerini tamamen doldurmak mümkün görünmüyor. Ayrıca Türkiye, Mısır ve Yunanistan da alternatif üreticiler olarak öne çıkıyor. Türkiye, özellikle Gaziantep bölgesinde kaliteli antep fıstığı üretimiyle tanınıyor; ancak üretim hacmi Kaliforniya ve İran'ın çok gerisinde.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran'a yönelik olası bir askeri harekat, sadece fıstık piyasasını değil, tüm Orta Doğu ekonomisini etkileyecektir. Petrol fiyatlarındaki olası sıçrama, küresel enflasyonu tetikleyebilir. Fıstık özelinde ise tüketici fiyatları kısa vadede %20-30 artabilir. Kaliforniya'nın kazanımı, ABD'nin İran'a yönelik politikalarıyla doğrudan ilişkili. ABD yönetimi, İran'ın nükleer programına karşı sert bir tutum sergilerken, tarım lobileri de bu durumu kendi lehlerine çevirmeye çalışıyor. Öte yandan, Çin ve Rusya gibi ülkeler, İran'a alternatif ticaret yolları (Tahran'ın Şanghay İşbirliği Örgütü üyeliği gibi) yaratarak yaptırımların etkisini azaltmaya çalışıyor. Bu jeopolitik rekabet, fıstık piyasasında da kendini gösteriyor: Çin, son yıllarda İran'dan ithalatı artırırken, ABD'den yapılan ithalata yüksek gümrük vergileri uyguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme Türkiye için doğrudan bir ekonomik fırsat ve risk barındırıyor. Türkiye, dünyanın önde gelen antep fıstığı üreticilerinden biri olmamakla birlikte, kaliteli fıstık üretimi ve işleme kapasitesiyle bölgesel bir oyuncu. İran'daki olası bir arz kesintisi, Türk fıstık ihracatçıları için yeni pazarlar açabilir; ancak aynı zamanda iç piyasada fiyat artışına da yol açabilir. Türkiye'nin dış politikası açısından ise İran'daki istikrarsızlık, göç dalgaları ve sınır güvenliği risklerini beraberinde getirecektir. Türkiye, İran'la ekonomik ilişkilerini sürdürürken, ABD yaptırımlarına da uyum sağlamak zorunda kalabilir. Kısacası, bu kriz hem bir fırsat hem de bir sınamadır.
