İran'ın son dönemde bölgesel gerilimleri tırmandıran hamleleri, kısa vadede taktiksel kazanımlar sağlasa da Tahran yönetimi stratejik olarak gerilemeye devam ediyor. Uzmanlar, İran'ın askeri müdahalelerle elde ettiği sınırlı başarıların, ülkenin karşı karşıya olduğu derin ekonomik kriz, uluslararası yaptırımlar ve artan iç muhalefet karşısında yeterli olmadığını belirtiyor. İran'ın “uzun oyunu” kaybettiğine dair analizler giderek güçleniyor.
Gelişmenin Arka Planı: İran'ın Bölgesel Stratejisi ve Kısa Vadeli Kazanımları
İran, son yıllarda Yemen'deki Husiler, Suriye'de Beşşar Esed rejimi ve Lübnan'daki Hizbullah üzerinden bölgesel nüfuzunu artırmaya çalıştı. İsrail ile yaşanan gerginliklerde, İran destekli grupların sınırlı saldırıları, Tahran'ın misilleme kapasitesini gösterse de, bu hamleler İran'ın ana hedeflerine ulaşmasını sağlamadı. Özellikle, ABD ve İsrail'in hedefe yönelik suikastları ve siber saldırıları, İran'ın nükleer programını ve askeri altyapısını ciddi şekilde etkiledi.
Ekonomik cephede ise durum çok daha vahim. 2018'de ABD'nin nükleer anlaşmadan çekilmesi ve yeniden uygulamaya koyduğu yaptırımlar, İran ekonomisini büyük bir darboğaza soktu. Enflasyon yüzde 40'ların üzerinde seyrederken, işsizlik oranı genç nüfusta yüzde 25'i aşıyor. Petrol ihracatı, yaptırımlar ve küresel talepteki dalgalanmalar nedeniyle istikrarsız bir seyir izliyor. Bu ekonomik baskılar, halk arasında hükümete yönelik memnuniyetsizliği artırıyor ve 2022 sonlarında başlayan kitlesel protestolar, rejimin meşruiyetine yönelik ciddi bir tehdit oluşturuyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: İran'ın İzolasyonu ve Alternatif Arayışları
İran, uluslararası alanda giderek yalnızlaşırken, Çin ve Rusya ile ilişkilerini derinleştirerek alternatif bir blok oluşturmaya çalışıyor. Ancak bu ortaklıklar da sınırlı kalmakta. Çin, İran'a yatırım yaparken kendi çıkarlarını ön planda tutuyor; Rusya ise Ukrayna savaşı nedeniyle dikkatini başka yönlere çevirmiş durumda. Ayrıca, İran'ın nükleer programına ilişkin endişeler, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) son raporlarında yeniden gündeme gelmiş durumda. Batılı ülkeler, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini askıya alması için diplomatik baskıyı artırıyor, ancak Tahran bu talepleri geri çeviriyor.
Bu gelişmeler, İran'ın uzun vadede kendini yenilemesini ve küresel sisteme entegre olmasını zorlaştırıyor. İran'ın askeri gücü ve bölgesel vekil güçleri kısa vadede caydırıcılık sağlasa da, ülkenin ekonomik ve demografik yapısındaki kırılganlıklar, rejimin geleceğini belirsiz kılıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'ın zayıflaması, Türkiye için hem fırsatlar hem de riskler barındırıyor. Ekonomik olarak, İran'ın enerji ihracatındaki daralma, Türkiye'nin enerji tedarik alternatiflerini çeşitlendirme ihtiyacını artırabilir. Güvenlik açısından, İran'ın bölgesel nüfuzunun azalması, Suriye ve Irak'ta Türkiye'nin hareket alanını genişletebilir; ancak bu durum, İran destekli grupların tepkisine yol açabilir. Ayrıca, İran'daki iç karışıklıklar, sınır güvenliği ve mülteci akışı riskini doğurabilir. Türkiye, İran ile rekabet ve iş birliği arasında dengeli bir politika izlemek zorundadır.
