İran, uzun süredir dünyada en fazla idam cezası uygulayan ülkelerden biri olarak biliniyor. Ancak insan hakları örgütlerine göre, ülke son dönemde bölgesel çatışmaları ve uluslararası krizleri bahane ederek muhalif sesleri susturmak amacıyla infaz sayılarını daha da yükseltti. Özellikle İsrail-Hamas çatışmasının ardından Ortadoğu'da tırmanan gerilim, Tahran yönetimi tarafından iç muhalefeti bastırmak için bir araç olarak kullanılıyor. İran yönetimi, dış tehditleri öne sürerek siyasi tutuklulara, Kürt aktivistlere ve rejim karşıtı göstericilere yönelik idam kararlarını hızlandırmış durumda.
İdamların arka planı ve artış nedenleri
İran’da idam cezası, başta cinayet, uyuşturucu kaçakçılığı ve “yeryüzünde bozgunculuk” gibi suçlar için uygulanıyor. Ancak son aylarda, özellikle Mahsa Amini’nin ölümüyle başlayan protesto dalgasının ardından binlerce kişi gözaltına alındı ve birçoğu yargılanarak idama mahkûm edildi. İnsan hakları örgütleri, 2023 yılında İran’da en az 850 kişinin idam edildiğini bildiriyor; bu sayı son yılların en yüksek seviyesi. 2024’ün ilk aylarında da infazların hız kesmediği belirtiliyor. Yetkililer, infazların yargı bağımsızlığı çerçevesinde yapıldığını savunsa da, hak savunucuları bu sürecin hızının ve hedeflerinin siyasi olduğunu vurguluyor.
İran Anayasası’na göre yargı, bağımsız bir organ olarak tanımlansa da, gerçekte rehberlik makamına ve dini lider Ali Hamaney’e bağlıdır. Bu nedenle, özellikle ulusal güvenlikle ilgili davalarda siyasi müdahale yaygın. Son dönemde İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetleri ve İsrail’e yönelik tehditleri nedeniyle uluslararası baskı altında olması, Tahran yönetimini daha sert iç politikalar uygulamaya itiyor. İdam cezaları, hem caydırıcılık hem de muhalefeti sindirme aracı olarak kullanılıyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran’daki idam artışı, uluslararası toplumun tepkisini çekiyor. Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler, İran’ı insan hakları ihlalleri konusunda defalarca uyardı. ABD’nin İran’a yönelik yaptırımları, kısmen bu tür uygulamalar nedeniyle devam ediyor. Ancak İran, bu eleştirileri dış müdahale olarak nitelendirip kendi iç işlerine karışılmaması gerektiğini savunuyor. Öte yandan, İsrail’le yaşanan gerginlik ve Yemen’deki Husilerle iş birliği, İran’ı bölgesel bir güç konumuna taşırken, içerideki baskıcı rejimin devamını meşrulaştırmak için kullanılıyor. İnsan hakları örgütleri, İran’daki infaz sayılarının gerçekte açıklanandan çok daha fazla olduğunu, çünkü birçok infazın gizli yapıldığını iddia ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran’daki iç baskı ve artan idamlar, Türkiye açısından dolaylı da olsa önemli sonuçlar doğurabilir. Türkiye, İran’la komşu olması nedeniyle bölgesel istikrarsızlıklardan doğrudan etkilenmektedir. İran’daki siyasi istikrarsızlık, göç hareketlerine veya sınır güvenliği sorunlarına yol açabilir. Ayrıca, İran’ın içeride muhalefeti bastırmak için dış çatışmaları kullanması, Türkiye’nin terörle mücadele ve sınır ötesi operasyonlarında karşılaştığı meşruiyet tartışmalarına benzer bir örüntü oluşturmaktadır. Türkiye, insan hakları konusunda hassas bir denge izlerken, İran’daki bu gelişmelerin bölgesel insan hakları söylemini etkilemesi mümkündür. Bununla birlikte, Türkiye’nin İran’la enerji ve ticaret ilişkileri, bu tür konularda doğrudan bir pozisyon almasını zorlaştırmaktadır.
