İran Dışişleri Bakanlığı, İsviçre’de gerçekleştirilen nükleer müzakerelerin ardından, ülkenin nükleer tesislerine yönelik uluslararası denetimler konusunda "yeni bir taahhüt" vermediğini duyurdu. Bu açıklama, ABD Başkan Yardımcısı J.D. Vance’in İran’ın nükleer tesislerine IAEA müfettişlerinin yeniden davet edileceğini iddia etmesinin hemen ardından geldi. İki taraf arasındaki bu çelişkili ifadeler, nükleer diplomasideki kırılganlığı bir kez daha gözler önüne serdi.
Görüşmelerin perde arkası
İsviçre’nin Cenevre kentinde düzenlenen müzakerelere İran’ın üst düzey diplomatlarının yanı sıra ABD, Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler temsilcileri katıldı. Görüşmelerin ana gündem maddesi, İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetleri ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) denetçilerinin erişimine izin verilmeyen tesislerdi. Vance, Perşembe günü yaptığı açıklamada, “İran, nükleer programının şeffaflığını artırmak için IAEA müfettişlerini yeniden tesislerine kabul etmeyi kabul etti” demişti. Ancak Tahran yönetimi bu iddiayı hemen yalanladı. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, “Müzakerelerde herhangi bir yeni taahhütte bulunulmamıştır. Mevcut denetim rejimi çerçevesinde iş birliğimiz devam etmektedir” ifadelerini kullandı.
Diplomatik kaynaklar, İran’ın nükleer programının askeri boyutuna ilişkin endişelerin masada olduğunu ancak somut bir ilerleme kaydedilmediğini belirtiyor. Özellikle Fordow ve Natanz tesislerindeki zenginleştirme seviyeleri, Batılı ülkelerin en büyük güvenlik kaygısı olmaya devam ediyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran’ın nükleer programı, sadece ABD ve Avrupa için değil, aynı zamanda Orta Doğu’daki güç dengesi açısından da kritik öneme sahip. İsrail, İran’ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemek için diplomatik ve askeri seçenekleri masada tutuyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri de Tahran’ın nükleer faaliyetlerini yakından izliyor. Bu haftaki Cenevre görüşmelerinin başarısız olması halinde, bölgede yeni bir silahlanma yarışının tetiklenebileceği uyarıları yapılıyor. Öte yandan, Rusya ve Çin’in nükleer dosyada İran’a yakın durması, Batı’nın yaptırım politikalarını zorlaştırıyor. ABD’nin eski Başkanı Donald Trump döneminde tek taraflı olarak çekildiği 2015 nükleer anlaşması (JCPOA), şu anda rafa kalkmış durumda. Biden yönetimi anlaşmaya geri dönmek için çaba harcasa da Tahran’ın talepleri ve bölgesel gerilimler bu süreci tıkamıştı. Vance’in son açıklaması, Trump’ın yeniden başkan seçilmesi halinde uygulanacak sert nükleer politikanın bir sinyali olarak yorumlanıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile uzun bir sınıra sahip olması ve enerji ihtiyacının önemli bir kısmını bu ülkeden karşılaması nedeniyle nükleer müzakereleri yakından takip ediyor. İran’ın nükleer programına yönelik olası bir askeri operasyon, sınır güvenliğini tehdit edebilir ve bölgesel istikrarı bozabilir. Aynı zamanda Ankara, nükleer dosyada diyalogdan yana bir tutum sergilese de, Tahran’ın denetimleri reddetmesi Türkiye’nin enerji arz güvenliği açısından risk oluşturuyor. ABD’nin yeni yönetimi ile İran arasında tırmanan gerilim, Türkiye’yi hem diplomatik hem de ekonomik olarak zorlayabilir.
