ABD'li üst düzey bir yetkili, İran ile nükleer anlaşmaya varmanın "çok yakın" olduğunu ancak henüz bitiş çizgisine ulaşılmadığını belirtti. Yetkilinin açıklaması, iki taraf arasında son haftalarda yaşanan karşılıklı saldırıların ardından geldi. Yetkili, anlaşmanın ana hatlarının büyük ölçüde belirlendiğini ancak bazı kritik konularda hâlâ görüşmelerin sürdüğünü ifade etti. İran nükleer programına ilişkin müzakereler, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (JCPOA) yeniden canlandırılması amacıyla Viyana'da devam ediyor. ABD, 2018'de anlaşmadan çekilmiş ve İran'a yaptırımlar uygulamaya başlamıştı. İran ise 2019'dan itibaren nükleer faaliyetlerini artırarak anlaşmanın sınırlarını aşmıştı.
Gelişmenin arka planı
Son haftalarda taraflar arasında karşılıklı misillemeler yaşandı. ABD, İran destekli milislere yönelik hava saldırıları düzenlerken, İran da ABD üslerine yönelik saldırıları artırdı. Bu gerilime rağmen diplomatik kanallar açık kaldı. ABD'nin İran Özel Temsilcisi Robert Malley, anlaşmanın "birkaç gün içinde" imzalanabileceğini ancak son pürüzlerin giderilmesi gerektiğini söyledi. İranlı yetkililer ise anlaşmanın garantör ülkeler tarafından onaylanması gerektiğini vurguluyor. Anlaşmanın yeniden canlandırılması, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini kısıtlamasını ve uluslararası denetimlere izin vermesini öngörüyor. Buna karşılık ABD, İran'a uygulanan yaptırımları kaldıracak. Ancak İran, tüm yaptırımların kaldırılmasında ısrar ederken ABD, yalnızca nükleer anlaşmayla ilgili olanları kaldırmayı teklif ediyor.
Müzakerelerdeki en büyük engellerden biri de İran'ın balistik füze programı. ABD, bu programın da müzakere edilmesini istiyor, ancak İran bunu reddediyor. Ayrıca bölgesel aktörler İsrail ve Suudi Arabistan, anlaşmaya şüpheyle yaklaşıyor. İsrail, anlaşmanın İran'ı nükleer silah üretmekten alıkoyamayacağını savunurken Suudi Arabistan da İran'ın bölgesel nüfuzundan endişe ediyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Olası bir anlaşma, Orta Doğu'da dengeleri değiştirebilir. Petrol piyasaları, İran yaptırımlarının kalkmasıyla İran'ın petrol ihracatını artırmasını bekliyor. Bu da küresel petrol fiyatlarını düşürebilir. Ayrıca anlaşma, ABD'nin Orta Doğu'daki askeri varlığını azaltma planlarını da etkileyebilir. Ancak anlaşmanın başarısız olması halinde bölgede yeni bir silahlanma yarışı ve olası bir askeri çatışma riski artabilir. ABD'li yetkililer, anlaşma sağlanamazsa "alternatif seçeneklere" yöneleceklerini ima ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran nükleer anlaşması, Türkiye'nin komşusu İran'la ilişkileri ve bölgesel istikrar açısından kritik önem taşıyor. Anlaşmanın sağlanması, Türkiye'nin enerji ithalatında İran doğalgazının payını artırabilir ve iki ülke arasındaki ticari ilişkileri canlandırabilir. Ayrıca, İran'ın uluslararası sisteme entegrasyonu, bölgedeki gerginlikleri azaltarak Türkiye'nin güvenliğine olumlu katkı sağlayabilir. Ancak anlaşmanın başarısız olması, İran'ın nükleer silah edinme riskini artırarak bölgede bir silahlanma yarışı başlatabilir ve Türkiye'yi de bu yarışın içine çekebilir. Bu nedenle Ankara, anlaşma sürecini yakından izlemekte ve dengeli bir pozisyon benimsemektedir.
