İran'da muhafazakar milletvekilleri, ülkenin Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Anlaşması'ndan (NPT) çekilmesi ihtimalini yeniden gündeme getirdi. Uzmanlar, Tahran'ın bu tehdidinin fiili bir çekilmeden daha etkili bir pazarlık kozu olabileceğini belirtiyor. Gelişme, Batı ile İran arasındaki nükleer gerilimin arttığı bir dönemde yaşanıyor.
Gelişmenin arka planı
İranlı milletvekilleri, ülkenin nükleer programına yönelik uluslararası baskıların arttığı bir süreçte NPT'den çekilme çağrılarını yeniden dillendirdi. Bu çağrılar, özellikle İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini genişletmesi ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile yaşanan ihtilaflar sonrasında güç kazandı. İranlı yetkililer, anlaşmadan çekilmenin ulusal egemenliklerine yönelik bir tehdit olarak gördükleri dış müdahalelere karşı bir caydırıcılık unsuru olacağını savunuyor.
NPT, 1968 yılında imzalanmış ve 1970'te yürürlüğe girmiştir. Anlaşma, nükleer silah sahibi olmayan ülkelerin nükleer silah geliştirmesini yasaklarken, nükleer enerjinin barışçıl kullanımını teşvik etmektedir. İran, anlaşmayı 1970 yılında onaylamıştır. Ancak Tahran, son yıllarda anlaşmanın kendisine yüklediği yükümlülüklerin adil olmadığını savunarak, zenginleştirme programını sınırlandıran 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (KOEP) kademeli olarak çekilmiştir.
İran'ın NPT'den çekilmesi, uluslararası toplumda büyük bir endişe yaratır. Zira bu, İran'ın nükleer silah geliştirme yolunda önündeki yasal engelleri kaldırabilir. Bununla birlikte analistler, Tahran'ın asıl amacının fiili bir çekilme değil, Batılı ülkelerle müzakerelerde elini güçlendirmek olduğunu vurguluyor. NPT'den ayrılma tehdidi, İran'a, özellikle yaptırımların hafifletilmesi veya nükleer programına yönelik kısıtlamaların kaldırılması konularında koz sağlayabilir.
Bölgesel ve küresel boyutu
İran'ın NPT'den çekilme ihtimali, Orta Doğu'da yeni bir nükleer silahlanma yarışını tetikleyebilir. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi bölgesel aktörler, İran'ın nükleer programına karşılık olarak kendi nükleer enerji programlarına hız vermiş durumda. İran'ın anlaşmadan çekilmesi, bu ülkeleri de benzer adımlar atmaya teşvik edebilir ve bölgede ciddi bir istikrarsızlık kaynağı olabilir.
Küresel ölçekte ise, NPT'nin zayıflaması, nükleer silahların yayılmasının önlenmesine yönelik uluslararası çabaları olumsuz etkileyebilir. Anlaşma, nükleer silahların yayılmasını önleme rejiminin temel taşı olarak kabul edilir. İran'ın çekilmesi, diğer ülkelere de anlaşmadan çıkma konusunda emsal teşkil edebilir. Bu durum, özellikle Kuzey Kore'nin 2003 yılında NPT'den çekilmesinin ardından yaşanan gelişmelere benzer bir süreci tetikleyebilir.
İran'ın nükleer programı, Batılı ülkeler tarafından yakından izleniyor. ABD ve Avrupa ülkeleri, İran'ın nükleer programının barışçıl olduğuna ikna olmadıklarını sık sık dile getiriyor. İsrail ise İran'ın nükleer tesislerine askeri müdahale olasılığını gündemde tutuyor. Dolayısıyla İran'ın NPT'den çekilmesi, sadece diplomatik değil, aynı zamanda askeri bir krizin de habercisi olabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'ın NPT'den olası bir çekilmesi, Türkiye'nin yakın komşusu olması nedeniyle doğrudan güvenlik endişeleri yaratır. Türkiye, nükleer silahların yayılmasına karşı olan tutumunu sürekli olarak vurgulamış ve bölgede nükleer silahlardan arındırılmış bir bölge oluşturulmasını savunmuştur. İran'ın çekilmesi, Türkiye'yi çevreleyen bölgesel istikrarı olumsuz etkileyebilir ve Türkiye'yi yeni bir güvenlik tehdidiyle karşı karşıya bırakabilir. Ayrıca, bu durum Türkiye'nin enerji ithalatı için kritik öneme sahip olan İran ile ilişkilerinde ek bir gerilim unsuru oluşturabilir. Türkiye, İran'ın nükleer programının barışçıl olduğuna dair güvence verilmesi ve diyalog yoluyla çözüm bulunması için diplomatik çabalarını sürdürmelidir.
