İran, yıllardır süren ağır uluslararası yaptırımlar, diplomatik izolasyon ve iç siyasi baskılara rağmen, kendisini müzakere masasında zayıf bir taraf olarak değil, elindeki kısıtlı kozları maksimum düzeyde kullanabilen güçlü bir aktör olarak konumlandırmayı başardı. Newsweek'e değerlendirmelerde bulunan bir uzman, "İran zaten çok daha güçlü bir ülke olarak ortaya çıktı" ifadelerini kullanarak Tahran'ın son yıllarda jeopolitik dengeleri kendi lehine çevirme becerisine dikkat çekiyor. Bu dönüşüm, İran'ın nükleer programı başta olmak üzere, bölgesel vekil güçler ve enerji politikaları gibi birçok alanda izlediği stratejik hamlelerle mümkün oldu.
Hayatta Kalma Diplomasisinin Temel Taşları
İran'ın müzakere gücünün kalbinde, adeta kuşatılmış bir ülke psikolojisiyle geliştirdiği "hayatta kalma diplomasisi" yatıyor. 1979 İslam Devrimi'nden bu yana Batı ile ilişkileri inişli çıkışlı bir seyir izleyen Tahran, özellikle 2015'te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) ve ardından ABD'nin 2018'de bu anlaşmadan tek taraflı çekilmesiyle kritik bir dönemeçten geçti. ABD'nin anlaşmadan çekilmesi ve yeniden uygulamaya koyduğu "maksimum baskı" politikaları, İran ekonomisini ciddi şekilde zorladı. Ancak Tahran yönetimi, bu baskıları avantaja dönüştürerek nükleer faaliyetlerini artırma, bölgesel milis güçlerini güçlendirme ve doğuda Çin ve Rusya ile daha sıkı ittifaklar kurma yoluna gitti.
Uzmanlar, İran'ın müzakere masasında elini güçlendiren en önemli faktörlerden birinin, "stratejik sabır" olarak adlandırılan taktik olduğunu belirtiyor. İran, kendisine yönelik tehditleri ve yaptırımları, pazarlık sürecinde kaldıraç olarak kullanıyor. Örneğin, uranyum zenginleştirme seviyesini yükseltmek veya uluslararası denetçilerin erişimini kısıtlamak gibi adımlar, Batılı ülkelerin masaya dönmesini sağlamak için birer araç haline getiriliyor. Aynı zamanda İran, Yemen'deki Husiler, Lübnan'daki Hizbullah ve Suriye'deki rejim güçleri üzerindeki nüfuzunu da bölgesel pazarlık konusu yapıyor.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
İran'ın bu stratejisi, sadece kendi sınırlarını değil, tüm Orta Doğu ve ötesindeki güç dengelerini etkiliyor. Tahran'ın nükleer müzakerelerdeki ısrarcı tutumu, İsrail ve Suudi Arabistan başta olmak üzere bölge ülkelerini endişelendirirken, ABD ve Avrupa Birliği'ni sürekli olarak diplomatik çözüm arayışına itiyor. İran'ın enerji rezervleri ve stratejik konumu (Hürmüz Boğazı) da küresel enerji piyasaları üzerinde doğrudan etkili. Son yıllarda Çin ve Rusya ile geliştirdiği yakın ilişkiler, İran'a Batı yaptırımlarına karşı alternatif bir ekonomik ve siyasi destek ağı sağladı. Bu durum, ABD'nin İran'a yönelik yaptırım rejiminin etkinliğini sorgulatıyor. Ayrıca İran'ın balistik füze programı ve insansız hava araçları (İHA) teknolojisindeki ilerlemeleri, bölgesel askeri dengeleri değiştiren bir faktör olarak öne çıkıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye için hem fırsatlar hem de riskler barındırıyor. İran'ın müzakere masasında elde ettiği güç, Türkiye'nin Orta Doğu'daki nüfuz alanıyla doğrudan kesişiyor. İran'ın Suriye, Irak ve Yemen'deki varlığı, Ankara'nın bu ülkelerdeki çıkarlarıyla zaman zaman çatışabiliyor. Ancak diğer yandan, İran'ın Batı'ya karşı elini güçlendirmesi, Türkiye'nin Rusya ve İran ile birlikte hareket ettiği Astana süreci gibi platformlarda Ankara'ya ek manevra alanı sağlayabilir. Enerji alanında ise İran'ın doğal gaz rezervleri, Türkiye'nin enerji arz güvenliği ve Avrupa'ya enerji koridoru olma hedefi açısından kritik öneme sahip. Tahran'ın yaptırımlar altında bile enerji ihracatını sürdürebilmesi, Türkiye'ye alternatif bir tedarikçi olarak önemini koruyor. Ankara, İran'la rekabeti dengeli bir şekilde yönetmek ve diplomatik krizlerden etkilenmemek için pragmatik bir dış politika izlemek durumunda.
