İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, ABD yönetimine uluslararası taahhütlerinden vazgeçmemesi yönünde sert bir uyarıda bulundu. Kalibaf, Tahran'da düzenlediği basın toplantısında, ABD'nin özellikle 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) çerçevesindeki yükümlülüklerini yerine getirmesi gerektiğini vurguladı. İranlı yetkili, "Amerika Birleşik Devletleri'nin anlaşmalara saygı göstermemesi, bölgede güven bunalımını derinleştirmektedir" ifadelerini kullandı. Bu açıklama, Tahran ile Washington arasında nükleer müzakerelerin yeniden başlatılmasına yönelik dolaylı görüşmelerin sürdüğü bir döneme denk geldi. Kalibaf'ın uyarısı, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırdığı ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) son raporlarında İran'ın yükümlülüklerini ihlal ettiğine dair bulgular sunduğu bir süreçte geldi.
Gelişmenin arka planı
2015 yılında imzalanan KOEP, İran'ın nükleer programını sınırlandırması karşılığında uluslararası yaptırımların kaldırılmasını öngörüyordu. Ancak 2018'de dönemin ABD Başkanı Donald Trump'ın anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve yaptırımları yeniden uygulamaya koyması, Tahran'ı da anlaşmadaki taahhütlerini askıya almaya itti. Bugün İran, yüzde 60'a varan oranlarda uranyum zenginleştirerek silah düzeyine yaklaştı. UAEA, İran'ın 2023 itibarıyla stokladığı yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum miktarının anlaşmanın izin verdiği sınırın 18 katını aştığını bildirdi. ABD Başkanı Joe Biden yönetimi, anlaşmaya yeniden dönüş için müzakerelere istekli olduğunu belirtse de, şimdiye kadar somut bir ilerleme kaydedilmedi. Kalibaf, "Taahhütlerini yerine getirmeyen bir tarafın, karşı taraftan fedakarlık beklemesi kabul edilemez" diyerek ABD'yi samimiyete davet etti. İran Meclisi, ayrıca hükümete UAEA ile işbirliğini sınırlandırma yetkisi veren bir yasa tasarısını da gündeminde tutuyor.
Son haftalarda, İran ile Batılı güçler arasında Umman ve Katar arabuluculuğunda dolaylı görüşmeler yapıldığı bildirildi. Ancak İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emirabdullahiyan, ön koşulsuz müzakereler için hâlâ ABD'nin yaptırımları kaldırması gerektiğini yineledi. Bu bağlamda, Kalibaf'ın uyarısı, Tahran'ın müzakere masasında elini güçlendirme stratejisinin bir parçası olarak değerlendiriliyor.
Bölgesel veya küresel boyut
İran'ın nükleer programı, yalnızca ABD-İran ilişkilerini değil, tüm Ortadoğu'nun güvenlik mimarisini etkiliyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, İran'ın potansiyel nükleer silah kapasitesine karşı kendilerini güvence altına almak için alternatif arayışlara girdi. Suudi Arabistan, sivil nükleer programını genişletme planlarını duyururken, BAE ise ABD ile güvenlik işbirliğini derinleştiriyor. Öte yandan, İsrail, İran'ın nükleer tesislerine yönelik sabotaj eylemleri ve siber saldırılarla biliniyor; Kalibaf'ın açıklaması İsrail'in bu politikalarını da hedef alıyor olabilir. İranlı yetkili, "Bölgede hiçbir güç, İran'ın egemenlik haklarını ihlal edemez" diyerek İsrail'e üstü kapalı bir tehdit savurdu. Küresel boyutta, Rusya ve Çin, İran'a karşı yaptırımların kaldırılmasını desteklerken, Avrupa Birliği arabuluculuk çabalarını sürdürüyor. Ancak Ukrayna savaşı ve enerji krizi nedeniyle Batı'nın İran'a yönelik dikkati dağılmış durumda. Bu durum, müzakerelerin tıkanmasına ve bölgesel gerilimin tırmanmasına yol açıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran-ABD gerilimi, Türkiye'nin doğu sınırında doğrudan bir güvenlik riski oluşturmaktadır. Türkiye, İran'ın nükleer programının barışçıl olduğu görüşünü savunsa da, bölgede olası bir askeri çatışma veya yaptırımların derinleşmesi, Ankara'nın enerji ticaretini ve bölgesel istikrarı olumsuz etkileyebilir. Türkiye, İran'dan doğal gaz ithal etmekte olup, Tahran'a uygulanan yaptırımların gevşetilmesinden ekonomik olarak fayda sağlayabilir. Ayrıca, Ankara'nın İran ve Suudi Arabistan arasında denge politikası izlemesi, bu krizde arabulucu rolünü güçlendirebilir. Sonuç olarak, İran'ın nükleer müzakerelerinde yaşanacak her gelişme, Türkiye'nin dış politika ve enerji güvenliği hesaplarını doğrudan etkileyecektir.
