İran, son yıllarda siyasi krizler ve kitlesel protestolar karşısında internet erişimini kapatmayı bir kontrol mekanizması olarak kullanıyor. Uzmanlar, bir sonraki büyük internet kesintisinin kaçınılmaz olduğunu belirtiyor. Tahran yönetiminin elindeki 'öldürme anahtarı', otoriter kontrolün en güçlü araçlarından biri haline geldi. 2019'daki büyük kesinti, 2022'deki Mahsa Amini protestoları sırasındaki kısıtlamalar ve son olarak 2024 Ağustos’unda yaşanan geçici erişim engellemeleri, İran'da internetin ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor. Rejim, sosyal medya ve mesajlaşma uygulamalarını engelleyerek muhalefetin örgütlenmesini engellemeyi hedefliyor. Ancak bu hamleler, hem içeride hem uluslararası alanda büyük tepki çekiyor.
İran'da İnternet Kısıtlamalarının Arka Planı
İran, dünyada internet sansürü konusunda en katı ülkelerden biri olarak biliniyor. Ülkede yaygın olarak kullanılan VPN'ler dahi çoğu zaman çalışmıyor. 2019 yılında benzin zammını protesto eden gösteriler sırasında İran yönetimi, ülke çapında internet bağlantısını neredeyse tamamen kesmiş ve bu durum yaklaşık bir hafta sürmüştü. Resmi olarak 'güvenlik gerekçesi' ile yapıldığı açıklanan bu kesinti, İran İnsan Hakları Merkezi'ne göre ekonomik zararın yanı sıra sağlık hizmetlerine erişimi de olumsuz etkiledi. O dönemde Uluslararası Af Örgütü, internet kesintisini 'insanlığa karşı suç' olarak nitelendirmişti. 2022'de Mahsa Amini'nin ölümünün ardından başlayan protesto dalgasında da internet ciddi şekilde kısıtlanmış, birçok bölgede yalnızca hükümet yanlısı sitelere erişime izin verilmişti. Son olarak 2024 yılında, artan enflasyon ve işsizlik protestoları sırasında da geçici kesintiler yaşandı. İran hükümeti, bu tür kısıtlamaların 'kamu düzeni' ve 'milli güvenlik' için gerekli olduğunu savunsa da, uzmanlar bunun yönetimin meşruiyet krizini gizleme çabası olduğunu düşünüyor.
Teknik olarak İran, ulusal bir intranet (iç ağ) altyapısına sahip. 'Milli Bilgi Ağı' adı verilen bu sistem, teoride vatandaşların yalnızca devlet onaylı içeriklere erişmesine olanak tanıyor. Ancak pratikte bu ağ, küresel internete tam bir alternatif değil. Yine de rejim, bu altyapıyı daha da geliştirerek dış dünyayla bağlantıyı sürekli kısıtlamayı planlıyor. Bu durum, İran'da yaşayan milyonlarca gencin eğitim, iş ve sosyal hayatını olumsuz etkiliyor. Birçok İranlı, işlerini yürütmek veya dünyadaki gelişmeleri takip etmek için VPN kullanmak zorunda kalıyor, ancak bu uygulamaların da sürekli engellendiği biliniyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran'ın internet kısıtlamaları yalnızca iç politikayı değil, bölgesel ve küresel dinamikleri de etkiliyor. Özellikle ABD ve Avrupa Birliği, İran'ın bu uygulamalarını insan hakları ihlali olarak görüyor ve yaptırım listelerine ekliyor. 2023 yılında ABD Hazine Bakanlığı, İran'da internet sansürünü uygulayan bazı kişi ve kurumlara yaptırım uygulamıştı. İran'ın interneti kesmesi, ülke içindeki muhalefetin dış dünyaya sesini duyurmasını engellerken, aynı zamanda İran'ın uluslararası alanda daha da izole olmasına yol açıyor. Bölgesel olarak, İran'ın internet politikası, komşu ülkelerdeki yönetimlere de ilham kaynağı olabiliyor. Örneğin, Irak ve Afganistan'da zaman zaman benzer kısıtlamalar yaşanıyor. Ancak İran, bu konuda en sistematik ve kapsamlı uygulamalara sahip ülke konumunda. Öte yandan, İran yönetimi, iç istikrarı sağlamak için sansürün yanı sıra sosyal medya üzerinden propaganda yapmayı da ihmal etmiyor. Devlet kontrolündeki medya organları ve sosyal medya hesapları, rejimin söylemlerini yaymak için yoğun çaba harcıyor. Uzmanlar, İran'da internetin tamamen kapatılmasının yakın zamanda mümkün olmadığını, ancak kademeli kısıtlamaların devam edeceğini öngörüyor. Özellikle önümüzdeki dönemde İran'da yapılması beklenen cumhurbaşkanlığı seçimleri öncesinde internet üzerindeki baskının artabileceği tahmin ediliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'daki internet kesintileri, Türkiye için hem ekonomik hem de güvenlik boyutlarıyla önem taşıyor. Türkiye, İran ile sınır komşusu olması nedeniyle, İran'daki siyasi istikrarsızlığın sınır güvenliğine ve göç hareketlerine etkisini yakından takip ediyor. Ayrıca, İran'da internetin kısıtlanması, Türk şirketlerinin İran pazarındaki faaliyetlerini olumsuz etkileyebilir. İran'a ihracat yapan Türk firmaları, internet kesintileri nedeniyle iletişim ve lojistik sorunları yaşayabiliyor. Bölgesel düzeyde ise, İran'ın bu uygulamaları, Türkiye'nin dijital haklar ve ifade özgürlüğü konusundaki tutumuyla karşılaştırıldığında bir tezat oluşturuyor. Türkiye, benzer kısıtlamalara zaman zaman başvursa da, İran'daki kadar kapsamlı bir internet kesintisi uygulamıyor. Bu durum, Türkiye'nin bölgede daha özgürlükçü bir model olarak öne çıkmasına katkı sağlayabilir.
