İranlı üst düzey bir yetkili, Al Jazeera'ya yaptığı açıklamada, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (IAEA) Tahran'ın nükleer güvenlik düzenlemelerine ilişkin kararının ABD ve İsrail tarafından "dayatıldığını" söyledi. Bu açıklama, IAEA Yönetim Kurulu'nun İran'a yönelik yeni bir kararı kabul etmesinin ardından geldi. Karar, İran'ın nükleer faaliyetlerine ilişkin artan endişeleri yansıtıyor ve Batılı güçlerin Tahran üzerindeki baskısını artırma çabası olarak yorumlanıyor.
IAEA Kararının Arka Planı
IAEA kararı, İran'ın nükleer programına ilişkin denetimlerin sıkılaştırılmasını ve Tahran'ın yükümlülüklerini yerine getirmemesi durumunda ek yaptırımların gündeme gelebileceğini öngörüyor. Karar tasarısı, ABD, İngiltere, Fransa ve Almanya tarafından desteklendi ve Yönetim Kurulu'nda oy çokluğuyla kabul edildi. İran ise kararı "siyasi" ve "haksız" olarak nitelendirerek reddetti. İranlı yetkili, "Bu karar teknik değil, tamamen siyasi bir dayatmadır. ABD ve İsrail, IAEA'yı kendi çıkarları için kullanıyor" dedi.
İran'ın nükleer programı, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) ile uluslararası denetim altına alınmıştı. Ancak ABD'nin 2018'de anlaşmadan çekilmesi ve yeniden yaptırım uygulamaya başlamasıyla süreç tıkandı. İran, anlaşmadaki taahhütlerini kademeli olarak askıya aldığını duyurmuş ve uranyum zenginleştirme oranını %60'a kadar çıkarmıştı. IAEA, İran'ın nükleer tesislerinde denetimlerini sürdürüyor ancak Tahran'ın bazı bölgelerde tam işbirliği yapmadığını rapor ediyor.
İranlı yetkili, kararın arkasında İsrail'in olduğunu iddia ederek, "Siyonist rejim, İran'ı köşeye sıkıştırmak için ABD'yi kullanıyor. Bu karar, bölgede gerginliği artırmaktan başka bir işe yaramaz" ifadelerini kullandı. İran, IAEA'nın kararını tanımadığını ve denetimlerde gönüllü işbirliğini gözden geçirebileceğini açıkladı.
Bölgesel ve Küresel Boyut
IAEA kararı, İran ile Batılı ülkeler arasındaki gerilimi daha da artırabilir. İran, karara misilleme olarak uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırabileceği sinyalini verdi. Bu durum, Orta Doğu'da yeni bir nükleer krize yol açabilir. ABD ve İsrail, İran'ın nükleer silah edinmesine asla izin vermeyeceklerini yinelerken, İran programının barışçıl olduğunu savunuyor.
Rusya ve Çin, IAEA kararına çekimser kaldı veya karşı oy kullandı. Moskova ve Pekin, İran'a yönelik baskıların diyalog yoluyla çözülmesi gerektiğini savunuyor. Bu bölünme, uluslararası toplumun İran konusunda ne kadar bölünmüş olduğunu gösteriyor. Avrupa Birliği ise kararı desteklediğini açıklayarak İran'ın yükümlülüklerini yerine getirmesi çağrısında bulundu.
İran'ın nükleer programı, küresel enerji piyasalarını da etkiliyor. Olası bir askeri çatışma veya yaptırımların sıkılaşması, petrol fiyatlarında dalgalanmalara neden olabilir. İran, OPEC'in önemli bir üyesi ve dünya petrol arzının yaklaşık %4'ünü karşılıyor. Bu nedenle, İran'a yönelik her türlü yaptırım veya askeri gerilim, küresel ekonomiyi olumsuz etkileyebilir.
Diğer yandan, İsrail'in İran'a yönelik olası bir askeri müdahalesi, bölgesel bir savaşı tetikleyebilir. İsrail, İran'ın nükleer tesislerini vurmak için hazırlık yapmakla suçlanıyor. ABD Başkanı Joe Biden yönetimi, diplomatik çözümden yana olduğunu belirtse de, İsrail'e verdiği destek eleştiriliyor. İran ise İsrail'e yönelik tehditlerini sürdürüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'a yönelik IAEA kararı ve artan baskılar, Türkiye'nin güvenlik ve enerji çıkarlarını yakından ilgilendiriyor. Türkiye, İran ile uzun bir sınırı paylaşıyor ve enerji ithalatında İran'a bağımlı. Olası bir askeri çatışma veya istikrarsızlık, Türkiye'nin sınır güvenliğini ve enerji arzını tehdit eder. Ayrıca Türkiye, İran ile Batı arasında denge politikası izleyerek bölgesel istikrarı korumaya çalışıyor. Ankara, nükleer krizin diplomatik yollarla çözülmesini destekliyor ve yaptırımların bölgesel barışa zarar vereceğini savunuyor. Bu gelişme, Türkiye'nin arabuluculuk rolünü daha da önemli kılabilir.
